آشنایی با آبله بیماری حاد ویروسی و عامل نابینایی یا کم‌ بینایی

نویسنده: علی نوری: نویسنده و پژوهشگر حوزه معلولیت

آبله بیماری حادّ ویروسی و علت برخی نابینایی ها است. نابینایان و کم بینایان بسیاری را در منابع تاریخی یا امروزه به صورت زنده مشاهده می کنیم که بر اثر آبله این چنین شده اند. عبدالله معطری از بنیان گذاران آموزش و پرورش نابینایی شیراز از جمله کسانی است که در کودکی مبتلا به آبله شده و بینایی اش را کاملاً از دست داده است.

علائم این بیماری حادّ، مسری ویروسی عبارت اند از: درد، تب، استفراغ، جوش ها روی پوست بدن و صورت و گاه درون چشم ها. پس از بهبودی، جای این جوش ها به صورت گودی باقی می ماند.

گویا آبله از ده هزار سال پیش از میلاد وجود داشته و برخی نشانه ها روی جسدهای مومیایی فراعنه مصر را آبله می دانند. پیش از محمد بن زکریای رازی تصور می شد آبله همان سرخک است اما تحقیقات رازی در کتاب الجدری والحصبه نشان داد آبله چیز دیگری است.

تاریخ پیدایش

آبله را احتمالاً نخستین بار صلیبیونی که به اروپا باز می گشتند به این قاره بردند و با رواج سفرهای دریایی، کاشفان و مستعمره نشینان آن جا در دنیای جدید شیوع یافت. آبله تا حدود 1800 که واکسن آن را ادوارد جِنِر کشف کرد در اروپا شایع بود، و در آسیا نیز نوع مهلکی از این بیماری به نام واریولا ماژور، جان 30 درصد بیماران را می گرفت تا این که از 1967 به بعد و در نتیجه مبارزات سازمان بهداشت جهانی این بیماری در 1357 ش/ 1978 م به طور کامل ریشه کن شد.

اقدامات جهانی در مبارزه با آبله

برنامه واکسیناسیون این بیماری توسط سازمان بهداشت جهانی از 1967 یعنی از 153 سال قبل اقدامات جدی در جهت مبارزه با آبله را شروع کرد.

تخمین می زنند که این مبارزات 300 میلیون دلار (200 میلیون پوند) هزینه در برداشته و تاکنون بزرگ ترین موفقیت این سازمان بوده است. هنگامی که این بیماری هنوز شایع بود برای ممانعت از شیوع آن تمهیداتی صورت می گرفت، چنان که قربانیان قرنطینه می شدند و پزشکان سعی می کردند تا تمامی کسانی را که در تماس با بیمار بوده اند ردیابی و واکسینه کنند و در عین حال، همگی آنان را از دیگران جدا نگه دارند. افرادی که در معرض خطر قرار داشتند نیز واکسینه می شدند و خانه های آلوده و مواد مسری، ضدعفونی می شد. واکسینه کردن افرادی که یک تا دو روز از تماس قطعی آنان با بیماران می گذشت از شدت بیماری می کاست. واکسیناسیون پیش از ابتلا، مصونیت آنی و کامل تا حدود دو یا سه سال و اگر نگوییم در سراسر عمر، اما تا سال ها مصونیت نسبی ایجاد می کند. برقراری نظام واکسیناسیون اجباری در 1853، همراه با اقدامات پیشگیرانه بهداشتی پیشرفته، رواج معاینه بهداشتی دریانوردان و کسانی که وارد کشور می شدند و افزایش دانش پزشکی نسبت به ماهیت آلودگی ها، به تدریج به ریشه کنی آبله در انگلیس انجامید. در 1948 واکسیناسیون آبله اختیاری شد. در ژوئن 1996، سازمان بهداشت جهانی با از بین بردن همه آثار ویروس آبله تا پایان قرن موافقت کرد. این کار از طریق نابود کردن 400 نمونه باقی مانده از واریولا صورت می گرفت که در فریزرهای مخصوص در نهادهای پژوهشی مختلف نگهداری می شد. در پی نگرانی از مرگبار بودن ویروس در صورت نشت آن و این که مردم دیگر نسبت به آن مصونیت ندارند این توافق حاصل شد. در 1999، سازمان بهداشت جهانی تاریخ نابودی نهایی آخرین نمونه های باقی مانده آبله را به تعویق انداخت و متعهد شد که تا 2002 مهلت تازه ای تعیین کند. نگرانی از وجود ذخیره های غیر مجاز ویروس آبله و استفاده احتمالی بیوتروریست ها از آن، دلیل تعویق اجرای این تصمیم بود.

آغاز آبله کوبی در ایران

واکسیناسیون آبله را در ایران آبله کوبی یا مایه کوبی می نامیدند. بر اساس گزارش نشریه وقایع اتفاقیه (نخستین نشریه دولتی در ایران که پس از ده سال به روزنامه دولت علّیه ایران و سپس به ایران تغییر نام داد و سخنگوی رسمی حوادث در دوره قاجاریه بود) (که در شماره سوم، 19 ربیع الثانی ۱۲۶۷) چاپ شده، آبله کوبی اجباری و سراسری نخست در زمان صدارت امیرکبیر اجرا شد. در خبری چنین آمده است: «اولیای دولت علّیه کسان برای یاد گرفتن این فن شریف گماشته اند که بعد از آموختن به جمیع ممالک محروسه مأمور نمایند» (وقایع اتفاقیه، شماره سوم، ۱۹ ربیع الثانی ۱۲۶۷) خیلی زود این کار به تحقق پیوست چرا که مدتی بعد چون پدری در اصفهان طفل خود را آبله نکوبیده و طفل مرده بود، پدر را پنج تومان جریمه کردند (وقایع اتفاقیه، ش ۱۷، ۴۵ صفر ۱۲۶۸). پس از آن تاریخ، علیرغم دیگر فرمان های حکومتی، آبله کوبی جدی گرفته شد و به عهده مجالس حفظ الصحه مقرر گردید. در فرمانی که شاه برای اعتضادالسلطنه وزیر علوم و رئیس اداره حفظ الصحه فرستاده، اینگونه تأکید می کند: «باید به هر نقطه ایران مأمورین شما مواظب اجرای این کار بوده، حکم شما در رواج و آبله کوبی در اعلی درجه قوت، نافذ و جاری باشد و به هر وسیله اطفال رعایای ایران مجبور به کوبیدن آبله و اولیای آنها مقروض این امر باشند» (ایران، شماره 421، 5 رجب 1297).

شاه برای اطمینان از شیوخ و بزرگان خواسته بود، گزارش های خود را در این باره به مرکز (پایتخت) بفرستند (ایران، ش ۴۲۱، ۵ رجب ۱۲۹۷). قدیم ترین رساله های چاپی فارسی رساله آبله کوبی به قطع جیبی است که نسخه ای از آن در کتابخانه ابن مسکویه در اصفهان موجود است. و گزارش آبله کوبی در شهرها و نیز اصفهان در آن آمده است (تاریخ اجتماعی اصفهان، ص 238).

با فرمان نافذ ناصرالدین شاه در مورد ضرورت آبله کوبی همه کودکان و رعایای ایران، کارها به سرعت انجام می شد؛ امّا فرهنگ و دیدگاه ها و سنت های عمومی مردم گاه مانع می شد؛ گاه در مردم شایع می کردند آبله فرنگی است و موجب ورود کفر به بدن افراد می شود. از این رو شاه دستور داد رساله ها و آثاری درباره اهمیت و تأثیرهای آبله کوبی بنویسند و نخبگان را توجیه کنند.

عباس میرزا قاجار (1203-1249 ق) پسر دوم و ولیعهد فتحعلی شاه قاجار در سال 1191 ش به کمک یک پزشک اروپایی فرزندانش را مایه کوبی کرد و در تبریز 25 هزار نفر ساکنان تبریز آبله کوبی شدند و مصونیت از آبله ایجاد شد.

همچنین ناصرالدین شاه مجدداً در سال ۱۲۹۷ ق یعنی سی سال بعد دوباره فرمانی درباره آبله کوبی صادر کرد. شاه در پیامش، مورد آبله کوبی تأکید زیادی به وزیر علوم کرده بود. وزیر علوم هم با کمک پزشکان تهران، رساله ای درباره اهمیت و منافع آبله کوبی نوشته و این کتاب را همراه با تجهیزات آبله کوبی برای پزشکان و مراکز درمانی شهرها (حافظ الصحت های ولایات) فرستاد. بر اساس فرمان شاه، اطفال اصفهان را باید نزد حافظ الصحت می بردند تا مجاناً آبله آنها کوبیده شود.

هر طفلی که آبله کوبی نشده و به مرض آبله فوت می کرد، پدر آن طفل یا ولی او مسئول و مورد مؤاخذه حاکم یعنی ظل السلطان قرار می گرفت.

هر کس طالب فرا گرفتن این علم بود و می خواست آن را اجرا کند؛ چون به نفع ملت و دولت و خیر دنیا و آخرت است؛ از هر طبقهٔ مردم باشد، بدون مضایقه، تعلیم داده؛ نیز رساله این علم به او داده می شد. محل آبله کوبی در آخر خیابان خشک، درب حمام معروف به حمام خلج ها در منزل میرزا موسی خان طبیب حافظ الصحه است (تاریخ اجتماعی اصفهان، ص ۲۱۳-۲۱۴)

همچنین شاه در قسمتی از فرمان خود به وزیر علوم نوشت:

آبله کوبی که برای حفظ نفوس محترمه و سلامت اطفال مملکت حکم وجوب دارد. باید این کار در تحت یک مراقبت و اهتمام مخصوص و دقیق باشد. چون اداره حفظ الصحت به عهده شماست این امر هم از تکالیف خاصه شما معدود می شود. باید به هر نقطه ایران مأمورین شما مواظب اجرای این کار بوده حکم شما در رواج و شیوع آبله کوبی در اعلی درجه قوت، نافذ و جاری باشد و به هر وسیله اطفال رعایای ایران مجبور به کوبیدن آبله و اولیای آنها مقروض این امر باشند، ۲۹ جمادی الثانی ۱۲۹۷ (فرهنگ اصفهان، شماره ۵۹، ۵ رمضان ۱۲۹۷)

پس از فرمان مزبور و تلاش های اداره حافظ الصحة، گسترش آبله مهار شده و بسیاری از کودکان آبله کوبی شدند. اما مجدداً در سال ۱۳۰۳ ق اپیدمی آبله فراگیر شد و آبله همه جا را فرا گرفت. رئیس اداره حافظ الصحة در بیانیه ای نوشت:

سرایت این مرض به واسطه ماده مخصوصی است که ممکن است به واسطه تنفس وارد بدن شده و یا آنکه به واسطه تماس شخص سالم با شخصی که مبتلای به این مرض است عارض گردد. این مرض در فصل بهار و تابستان بروز می نماید. چندی است در دارالسلطنه اصفهان این مرض بروز نموده است بهتر آن است که قبل از آنکه شیوعی پیدا نماید آبله اطفال را کوبید که چندین فایده دارد: اولاً آنکه مانع از شیوع این مرض خواهند شد. ثانیاً از بعضی آفات که نتیجه این مرض است محفوظ خواهند بود. ثانیاً مدتی مشغول پرستاری مریض نخواهند شد.

مدیر اداره حفظ الصحة در این باره می نویسد: چند سال است که به دستور شاه کوبیدن آبله توسط مأمورین مخصوص انجام می شود. بنده حافظ الصحه از صبح تا ظهر در مریض خانه مبارک فتح آباد واقع در چهار باغ در جنب مدرسه مجاناً آبله اطفال را می کوبم و همه کس می تواند طفل خود را در آن محل حاضر نماید. به علاوه همه قسم اعمال جراحی و طبابتی در این محل کرده می شود (فرهنگ اصفهان، در شماره ۴۲۰، ۲۲ شعبان ۱۳۰۴).

اسناد فوق گویای این است که در دوره قاجاریه به آبله کوبی اهمیت بسیار می دادند و توانستند جمعیت بسیاری را در شهرها و روستاها از آبله نجات دهند. به این روش از نابینا شدن و مردن مردم پیشگیری می کردند.

بنابراین آبله کوبی به عنوان روشی برای پیشگیری از نابینایی معلولیت های دیگر از ۱۷۰ سال قبل در ایران به دستور امیرکبیر آغاز شده است. با این شیوه پیشگیری تا کنون هزاران کودک، نجات یافته اند. برای مقابله با آبله همه مردم از شاه و دیگر مقامات تا مردم عادی با جدیت تلاش کردند. به ویژه در زمینه فرهنگ سازی و توجیه ذهنی و فکری مردم، بسیج همگانی صورت گرفت. به همین دلیل توانستند با جهل و خرافات و باورهای خرافی به خوبی مبارزه کنند.

دولت ایران برای سامان دهی به امور واکسیناسیون در سال 1299 ش انستیتو پاستور را تأسیس کرد. این مرکز با تولید واکسن آبله و برنامه ریزی برای آبله کوبی، اقدامات خوبی انجام داد. وقتی دولت ایران تصمیم گرفت انواع بیماری های واگیردار از جمله آبله را مهار کند و مجلس شورای ملی در سال 1322 قانون آبله کوبی همگانی را تصویب کرد، پاستور به عنوان مجری این پروژه آبله کوبی سراسری را اجرا کرد. بعداً «مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم رازی» هم تأسیس شد و با جدیت با بیماری های مسری مقابله شد. برنامه رسمی اجرای واکسیناسیون سراسری از 1353 در ایران به منظور ایمن سازی کودکان در برابر آبله و بیماری های مسری دیگر آغاز شد. به هر حال تلاش ها در سال 1357 ش/ 1978 به نتیجه رسید و آبله در ایران و جهان ریشه کن گردید. در سال 1363 سازمان دهی جدیدی توسط وزارت بهداشت اجرایی شد و به صورت منسجم تر و با آموزش سراسری و ملی آبله کوبی و دیگر واکسیناسیون ها پیگیری شد. نتیجه اینکه هم اکنون با اینکه در جهان سالانه بیست میلیون از بیماری های مسری مثل آبله می میرند، اما در ایران تلفات و مرگ ناشی از این بیماری ها وجود ندارد. از طرف دیگر ایران در زمینه آبله کوبی جزء کشورهای پیشرو، الگو و معیار دنیا است. سازمان بهداشت جهانی به دیگر کشورها توصیه می کند از ایران الگو بگیرند (سایت الف).

کشف آبله در ایران

محمد زکریای رازی (251-313 ق) پزشک و داروشناس ایرانی نخستین کسی است که آبله را به عنوان یک بیماری جدید کشف کرد. پیش از کشف او، پزشکان فکر می کردند آبله همان حصبه (سرخک) یا یکی از بیماری های موجود است. اما زکریای رازی با تحقیقات مفصل گفت جدری غیر از حصبه است و رساله ای به نام الجُدری و الحصبه نوشت. این کشف موجب پیشرفت چشم پزشکی شد و راه را برای اقدامات درمانی و داروسازی گشود. در زبان عربی به آبله جدریٰ می گویند. بعداً آبله که یک واژه فارسی است توسط ایرانیان استفاده شد. حصبه در عربی همان سرخک در زبان فارسی است.

رساله الجدری و الحصبه نوشته رازی که فارسی آن آبله و سرخک است یکی از آثار کلاسیک و مؤثر در تاریخ چشم پزشکی است. البته رازی آثار مهم دیگری مثل الحاوی و المنصوری دارد ولی در عرصه چشم پزشکی رساله الجدری و الحصبه اهمیت خاص دارد.

آبله در ادبیات فارسی

آبله یک واژه فارسی است. معادل عربی آن جُدری است. به دلیل اینکه بیماری آبله، جوش های پر آبی روی پوست به وجود می آورد و پس از مدتی این حباب های پر آب له می شوند و آب آنها بیرون می ریزد، از این جهت به این بیماری آب و له گفته اند. یعنی آبله مرکب از آب + له است. در لغت نامه های مشهور یعنی دهخدا و معین چند معنا برای آبله شمرده اند: برآمدگی و برجستگی روی پوست بر اثر سوختگی یا ضرب یا زخم؛ نام بیماری مسری و ویروسی است که به صورت تاول هایی روی پوست بدن ظاهر می شود؛ زایده ای است که بر اثر راه رفتن زیاد در پا پیدا می شود؛ تب خال؛ آبله پستان به نوک پستان گفته می شود.

در متون ادبیات و در اشعار پارسی آبله به معانی مزبور یا معناهای دیگر به کار می رود. اساساً آبله کاربرد فراوان در ادبیات فارسی دارد. همچنین به صورت مرکب مثل آبله آمدن، آبله برآوردن، آبله بستن، آبله بر زدن، آبله خورده، آبله دار، آبله زار در شعر و ادب فارسی بسامدی دارد.

مآخذ

1 ـ «آبله و پیشگیری از معلولیت»، محمد نوری، سایت دفتر فرهنگ معلولین.

2 ـ اصفهان از انقلاب مشروطه تا جنگ جهانی اول، عبدالمهدی رجایی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1386.

3 ـ تاریخ اجتماعی اصفهان در عصر ظل السلطان، به کوشش عبدالمهدی رجایی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1383.

4 ـ چشم پزشکی در دوره اسلامی، علی نوری و الهه قاسمی، قم، توانمندان، 1369، ص 69-71.

5 ـ دانشنامه دانش گستر، کامران فانی و دیگران، تهران، 1389، ج 1، ص 39-40.

6 ـ دانشنامه ویکی پدیا، مقاله آبله.

7 ـ روزنامه ایران، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، چاپ مجدد: تهران، کتابخانه ملی، پنج جلد.

8 ـ روزنامه فرهنگ اصفهان، میرزا تقی خان حکیم باشی، شماره 59، 5 رمضان 1297.

9 ـ سایت الف، دوشنبه 27 بهمن 1399.

10 ـ فرهنگ فارسی، محمدمعین، تهران، امیرکبیر، ج 1، ص 24-25.

11 ـ کتاب الجدری و الحصبه، محمد زکریای رازی، به کوشش وان دیک Van Dyck، بیروت، 1872 م.

این کتاب توسط محمود نجم آبادی به فارسی ترجمه و منتشر شده است (دانش گستر، ج 12، ص 793).

12 ـ لغت نامه فارسی، تهران، مؤسسه لغت نامه دهخدا، ج 1، ص 190-195.

13 ـ وقایع اتفاقیه، میرزا جبار ناظم المهام، چاپ جدید: تهران، کتابخانه ملی، 4 جلد.

14 Viruses plagues, History, Michael oldstone, Oxford University, 1997.

منبع: ماهنامه ی مانا.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نه + هشت =

لطفا پاسخ عبارت امنیتی را در کادر بنویسید. *