سلامت روان در افراد آسیب دیده بینایی در مقایسه با افراد فاقد آسیب بینایی: یک فراتحلیل

نویسنده: زهرا همت: کارشناس ارشد روان شناسی و آموزگار آموزش و پرورش استثنایی تهران

مقاله حاضر مروری است بر پژوهشی که به کوشش مارتین پینکوارت و جینز فیفر، در مجله بریتانیایی آسیب بینایی منتشر شده است.

درصد شیوع آسیب بینایی در جمعیت، با بالا رفتن سن، افزایش می یابد. برای مثال: مطابق بررسی های انجام شده، ۷ تا ۸ درصد از افراد بین سنین ۱۲ تا ۱۹ سال، دچار آسیب بینایی هستند ولی در افراد بالاتر از ۶۰ سال، این میزان شیوع به ۳۱ درصد می رسد. به این معنی که ۳۱ درصد افراد بالای ۶۰ سال، در چشم برتر خود، بینایی کمتر از ۵۰ / ۲۰ دارند.

با توجه به آثاری که نقص بینایی بر زندگی روزمره بر جای می گذارد و محدودیت هایی که برای افراد ایجاد می کند، محققان حدس می زنند که آسیب بینایی، بر سلامت روانی افراد تأثیر منفی می گذارد. اصطلاح سلامت روانی    (PWB) به شرایط روانی افراد از جمله: نداشتن اختلال روانی، هیجانات مثبت بالا و هیجانات منفی پایین، احساس پذیرش خود و رضایت مندی  شخصی و رضایت از زندگی، اشاره دارد.

بیشتر فراتحلیل هایی که تاکنون در حوزه سلامت روان بزرگ سالان آسیب دیده بینایی انجام شده نشان دهنده تفاوت سلامت روانی در بین این افراد و افراد فاقد آسیب بینایی است ولی پژوهش هایی که با کودکان و نوجوانان انجام شده، اختلاف پایین تری را در بین این دو گروه نشان داده است.  تمامی پژوهش هایی که تاکنون در حوزه سلامت روان افراد آسیب دیده بینایی و افراد فاقد آسیب انجام شده، این اشکال را دارند که نتوانسته اند مشخص کنند اختلاف بین دو گروه در کدام یک از جنبه های گوناگون سلامت روان است و ما با فراتحلیل مطالعات انجام شده، انتظار داشتیم که افراد آسیب دیده بینایی به طور میانگین، در مقایسه با همسالان فاقد آسیب بینایی شان، از سطح پایین تری از سلامت روانی برخوردارند.

مطالعه حاضر، ۱۹۸ پژوهش را مورد تحلیل قرار داده است که در مجموع، در آنها ۳۱۱ گروه نمونه از افراد، مورد مطالعه قرار گرفته اند میانگین سنی افراد آسیب دیده بینایی مورد مطالعه، ۷۲ سال و میانگین سن افراد فاقد آسیب بینایی ۷۰ سال بوده است. ۶۲ درصد افراد، زن و ۳۸ درصد مرد بوده اند و ۴۲ درصد افراد نمونه ها، متأهل و ۵۸ درصد مجرد بودند. حدود دو سوم از پژوهش ها از روش نمونه گیری در دسترس استفاده کرده اند و افرادی را که خود، متمایل به مشارکت در پژوهش بودند، مورد مطالعه قرار دادند و پای بند به روش های نمونه گیری تصادفی و یا سایر روش های نمونه گیری آماری نبوده اند.

با فراتحلیل پژوهش های انجام شده، این نتیجه حاصل شد که بین سطح سلامت روان یا بهزیستی روان افراد آسیب دیده بینایی و افراد فاقد آسیب بینایی تفاوت وجود دارد و سطح سلامت روانی افراد آسیب دیده بینایی پایین تر از افراد فاقد آسیب است ولی این اختلاف چشم گیر نیست و میزان آن کاملا به نوع آسیب بینایی، میزان این آسیب، نوع فعالیت های اجتماعی افراد، حمایت های خانوادگی و موارد بسیار دیگری وابسته است. به عنوان مثال: بیماران مبتلا به آسیب  لکه زرد (AMD)  در مقایسه با بیماران مبتلا به گلوکوم یا آب سیاه، سلامت روانی پایین تری داشتند.

در تحلیل تفاوت های بین گروه های مختلف سنی، مشخص گردید که اختلاف بین سطح بهزیستی روانی افراد آسیب دیده بینایی با افزایش سن گروه های مورد مطالعه، افزایش می یابد. به این معنی که بین سلامت روانی کودکان آسیب دیده بینایی و کودکان فاقد این آسیب، تفاوتی وجود ندارد و این تفاوت در سنین نوجوانی اندکی بارز می شود و در بزرگسالی بیشتر می شود.

با در نظر گرفتن جنبه های گوناگون سلامت روانی به صورت جدا جدا، این نتیجه حاصل شد که در مواردی مانند اضطراب، افسردگی و هیجانات مثبت، تفاوت بین افراد آسیب دیده بینایی و افراد فاقد این آسیب اندکی محسوس است ولی اختلاف معناداری بین این دو گروه از نظر خودپنداره و درک و تعریفی که هر فرد از خودش دارد، وجود ندارد.

یکی از محدودیت های رایج در تمامی فراتحلیل ها این است که در بسیاری از موارد، پژوهش هایی که به نتایج بزرگ و قابل توجه نمی رسند، یعنی نشان می دهند که اختلاف معناداری بین گروه های مورد مطالعه وجود ندارد، به چاپ نمی رسند و فراموش می شوند و تعداد چنین مطالعاتی کم هم نیست. اگر چنین پژوهش هایی نیز به اندازه مطالعاتی که نشان دهنده تفاوت های بسیار بزرگ بین گروه های نمونه است در دسترس باشند، فراتحلیل ها می توانند نتایج واقع بینانه تری را ارائه دهند. در فراتحلیل حاضر تلاش شده تا حد  ممکن به تمامی مطالعات انجام شده پرداخته شود ولی مشخص است که چنین کاری به طور کامل امکان پذیر نیست و قطعاً می توان گفت که پژوهش های بسیاری از نظر دور مانده اند.

با تمام این تفاسیر باید گفت که این مطالعه، اولین پژوهشی است که به فراتحلیل سلامت روانی در افراد آسیب دیده بینایی پرداخته  و گستره وسیعی از پژوهش های انجام شده در حوزه ویژگی های روان شناختی این افراد را مورد بررسی قرار داده است و متغیرهایی مانند سن و جنسیت را نیز کنترل کرده و از نظر اصول علم آمار، فراتحلیل دقیقی محسوب می شود.

به طور خلاصه این مطالعه به این نتیجه رسیده که آسیب بینایی، عاملی تهدید کننده برای سلامت روانی افراد به شمار می رود. با در نظر گرفتن تعداد زیادی پژوهش، این نتیجه حاصل شد که بیمارانی که به خاطر ابتلا به دیابت، دچار آسیب  بینایی شده اند در مقایسه با سایر بیماران از جمله بیماران مبتلا به آب سیاه، سلامت روانی پایین تری دارند و کاهش شدید سلامت روانی، تنها در بیماران آب سیاهی که در سنین بزرگسالی دچار نابینایی کامل در اثر این بیماری شده بودند مشاهده شد. این فراتحلیل همچنین به این نتیجه دست یافت که تفاوت بین افراد آسیب دیده بینایی و افراد فاقد آسیب بینایی، بیشتر مربوط به فاکتورهای سلامت روان که در ارتباط با بینایی هستند مشاهده شده است. برای مثال در افراد آسیب دیده بینایی، نگرانی بابت آینده و انجام اموری که با توانایی دیدن در ارتباط است مانند تحصیل و اشتغال، به طور معناداری بالاتر از افراد فاقد آسیب است و در فاکتورهایی مانند نگرانی کلی بابت آینده زندگی، تفاوتی بین افراد آسیب دیده بینایی و افراد فاقد این آسیب وجود ندارد. همچنین مشاهده شد که عواملی مانند شغل مناسب و درآمد کافی و خانواده و دوستان حمایت گر، موجب ارتقای سلامت و بهزیستی روانی در افراد آسیب دیده بینایی هستند.

از سوی دیگر مشخص گردید که افرادی که در بزرگسالی دچار آسیب بینایی می شوند که نسبت به افرادی که از بدو تولد یا در کودکی و نوجوانی دچار این آسیب شده اند در انطباق با محیط و استفاده از امکانات اجتماعی موجود با دشواری بیشتری مواجهند، سلامت روانی پایین تری دارند.

یکی از نتایج خوشحال کننده این مطالعه این است که تفاوت بین سلامت روانی افراد آسیب دیده بینایی و افراد فاقد آسیب بینایی در پژوهش های جدیدتر در مقایسه با مطالعات قدیمی تر، کاهش چشمگیری داشته است. این نتیجه ممکن است به دلیل پیشرفت فناوری ها و دسترسی پذیری باشد که افراد آسیب دیده بینایی را در انطباق با محیط و فعالیت های علمی و اجتماعی یاری می کند. امید است که با پیشرفت روز افزون این فن آوری ها شاهد بهبود کیفیت زندگی و در نتیجه بهزیستی روانی افراد آسیب دیده بینایی باشیم.

منبع: ماهنامه ی مانا.

توسط شرکت پکتوس

پکتوس: به صورت اختصاری، مخفف ( پشتیبانی، کیفیت، تحقیقات و ساخت ) است. شركت دانش بنیان پكتوس، اولين توليد كننده تجهيزات کامپیوتری (سخت افزار و نرم افزار) ويژه نابينايان در تاریخ 22 مرداد سال 1370 توسط جمعي از فارغ التحصيلان دانشگاه صنعتي شريف تأسيس شد و از بدو تأسيس تا کنون که در سال جاری وارد بیست و هشتمین سال فعالیت خود شده است، در زمينه توليد تجهيزات كامپيوتري و الكترونيكي ويژه نابينايان و کمبینایان فعال بوده است. در سال های اخیر، این شرکت علاوه بر فعالیت در زمینه تولید تجهیزات توانبخشی ویژه نابینایان، برنامه هایی را نیز در جهت دسترس پذیر کردن خدمات اجتماعی برای این قشر عملیاتی کرده است. از زمان تأسیس شرکت پکتوس سه سال گذشت تا اولین محصول این شرکت برای نابینایان عرضه شد. اولين كامپيوتر براي نابينايان در ايران در سال 1373 به نام كامپيوتر گوياي اميد ساخته شد. اين كامپيوتر با خروجی صوتی تك حرف خوان فارسی، انگليسي و عربي با هدف تسهيل امر خواندن، نوشتن و تصحيح كتب بريل ساخته شد. از آنجایی که تا آن سال هنوز هیچ یک از افراد با آسیب بینایی تجربه کار کردن مستقل با سیستم های رایانه ای را نداشتند، لزوم آموزش کامپیوتر به آنها بسیار ضروری بود. در همین راستا در سال 1374، اولين دوره آموزش كامپيوتر به نابینایان، در مجتمع خدمات بهزيستي نابينايان کشور رودکی و براي كارشناسان بهزیستی سراسر استان های کشور برگزار شد. پس از برگزاری موفقیت آمیز این دوره ها، کلاس های آموزش کامپیوتر به افراد نابینا و کمبینا نیز در مؤسسه رودکی از سال 1374 آغاز شد و این امر برای سال های متمادی ادامه داشت. از سال 1374 به بعد، پکتوس تولیدات سخت افزاری خود را گسترش داد که از جمله آنها می توان به ارائه دستگاه یادداشت الکترونیکی بریل گویا (اسفندیار) و ارائه چاپگر و ماشین تایپ بریل (فرهاد) در سال 1374 اشاره کرد. نیاز های نابینایان و استفاده آنها از فناوری های نوین آموزشی تنها محدود به استفاده از سیستم های تبدیل متن به گفتار نبود. بررسی شرایط نابینایان در سایر کشور ها نیز نشان می داد نابینایان برای دسترسی بهتر و دقیقتر به متون نیازمند دستگاهی هستند تا پوشش خط رسمی آنها یعنی خط بریل را برایشان فراهم کند. به همین جهت مطالعاتی در زمینه تولید مانیتور بریل در شرکت پکتوس آغاز شد. تا اینکه در نهایت در سال 1376 اولين نسل از مانيتور بريل در ايران به نام دستگاه برجسته‌نگار توليد شد. لذا براي اولين بار در جهان، نابينايان قادر به استفاده الكترونيکی از متون فارسي و عربي به خط بريل شدند. دستگاه برجسته نگار یک با کابل پارالل به کامپیوتر وصل میشد و خروجی بریل را برای کاربران نابینا فراهم می کرد. در کنار تولیدات سخت افزاری برای بهبود کیفیت آموزشی و شغلی نابینایان، همچنان توسعه نرم افزار های مرتبط با این قشر نیز مد نظر شرکت پکتوس بود. از این رو، در سال 1378 نرم افزار تبدیل متن به گفتار نوید که تا این سال به صورت تک حرف خوان بود، قادر به خواندن کلمات شد. در نتیجه خروجي صوتي كلمه خوان جايگزين نمونه حرف خوان شد. در سال 1379 مبدل رایانه شخصی نوید عرضه شد. مبدل نوید کیبورد بریلی بود که با اتصال یک کارت صدای اختصاصی به کامپیوتر و نرم افزار های تبدیل متن به گفتار، زمینه استفاده بهتر نابینایان از کامپیوتر را فراهم می کرد. پس از فراهم کردن تجهیزات کمک آموزشی بریل و گویا برای نابینایان، ساخت دستگاهی برای انتقال مفاهیم تصویری به نابینایان نیز در دستور کار مدیران شرکت پکتوس قرار گرفت. در همین راستا، در سال 1379 سيستم كمك آموزشي لمسي و صوتي سروش یک، تولید شد. نابینایان از طریق سیستم سروش، می توانند سوژه مورد نظر خود را که بر روی کاغذ های مخصوص برجسته شده لمس کرده و از طریق نرم افزار های طراحی شده، اطلاعات سوژه مورد نظر را به دست آورند. هم زمان با پروژه های تحقیقاتی شرکت پکتوس برای توسعه تجهیزات توانبخشی برای نابینایان، در سایر کشور های جهان نیز تولید این تجهیزات سیر صعودی یافته بود. تا پیش از سال 1380، نرم افزارهای DSR (DOS SCREEN READER) و WSR (WINDOWS SCREEN READER) نرم افزارهای screen reader تولیدی این شرکت بودند. اما ارائه نرم افزار جاز و توسعه همه جانبه این صفحه خوان، برنامه نویسان شرکت پکتوس را بر آن داشت تا به فکر فراهم کردن پوشش فارسی برای نرم افزار جاز باشند. از این رو، نام نرم افزار پکجاز بعنوان پوشش فارسی صفحه خوان جاز و مجموعه نوید بعنوان یک مجموعه از نرم افزارهای کاربردی بدون نیاز به صفحه خوان جاز، شامل شش نرم افزار قرآن، دیکشنری، کتابخانه الکترونیک، دفترچه یادداشت، شطرنج و ویرایشگر ارائه گردیدند. در سال 1381 و 1382، نرم افزارهای نويد 4 و پکجاز، مجموعه كاملي از ابزار هاي دسترسي نابينايان به كامپيوتر به زبان فارسی را فراهم کرد. با پیشرفت روز به روز سیستم های رایانه ای و تغییر پورت های کامپیوتری از پارالل به یو اس بی، سبب شد تا نسل دوم برجسته نگار (مانیتور و کیبورد بریل) تولید شود. برجسته نگار 2، نمايشگر لمسي بريل با قابليت اتصال به پورت USB و بدون نياز به منبع تغذيه، در سال 1384 عرضه شد. در همین سال نیز سيستم كمك آموزشي لمسي و صوتي سروش 2، با قابليت اتصال به پورت USB و بدون نياز به منبع تغذیه ساخته شد. در اواسط دهه هشتاد، همچنان توسعه نرم افزار تبدیل متن به گفتار پکجاز و مجموعه نرم افزاری نوید، مورد توجه برنامه نویسان شرکت پکتوس بود. از این رو، مجموعه نويد 5 و پکجاز 8 مبتني بر موتور توليد صوت ماشيني در سال 1386 تولید و روانه بازار شد. چهار سال بعد یعنی در سال 1390، نرم افزار تبدیل متن به گفتار پکجاز با صدای انسانی مرد و زن ساخته و در اسفند ماه سال 92 عرضه شد.نسخه قابل تکثیر نرم افزار پکجاز در سال 92 توسط سازمان بهزیستی خریداری شد و به صورت رایگان در اختیار نابینایان و کمبینایان قرار گرفت. تا به حال این برنامه سه بار بروز رسانی شده که آخرین آپدیت آن نیز در اسفند ماه سال 94 عرضه شده است. به مرور زمان با افزایش حضور نابینایان در دانشگاه ها و به منظور دسترسی بهتر به منابع مطالعاتی، بهره گیری از فناوری های نوین آموزشی در دستور کار قرار گرفت. از این رو، در سال 1389 دستگاه برجسته نگار 3 با هدف استفاده انفرادی کاربران تولید شد. این نسل از دستگاه های مانیتور و کیبورد بریل، در ابعادی کوچکتر و با وزنی کمتر عرضه شد و قادر به پشتیبانی از 20 کاراکتر بریل است. همچنین در سال 1390، نرم افزار دکلمه (پخش کننده فایل های صوتی و متنی با فرمت دیزی) ارائه گردید. با عرضه نرم افزار دکلمه، ساخت نرم افزاری برای تولید کتب با فرمت دیزی ضروری به نظر میرسید. در همین راستا در سال 1392، نرم افزار تولید کتاب دیزی با نام تک گو، تولید شد. توسعه دستگاه برجسته نگار همواره جزء اهداف شرکت پکتوس محسوب می شود. در سال 1394، برجسته نگار با فناوری ( HID ) با دو قابلیت جدید نصب خودکار درایور ویندوز و امکان تنظیم سطح نقاط بریل (سفت یا نرم کردن نقاط بریل) تولید شد. یکی از اصلی ترین پروژه های شرکت پکتوس، در سال های اخیر، ارائه آخرین نسل از برجسته نگار های هوشمند موجود در بازار جهانی (BRAILLE NOTETAKER) بود. سر انجام این پروژه تحقیقاتی در اسفندماه سال 1396 تبدیل به یک محصول قابل عرضه در بازار شد و هم اکنون در مرحله نهایی بروز رسانی برنامه های خود قرار دارد. برجسته نگار هوشمند همراه یا همان نوت تیکر، دارای سیستم عامل لینوکس بوده و بدون نیاز به اتصال به کامپیوتر، این امکان را به نابینایان میدهد متون خود را با فرمت های رایج ورد به صورت صوتی و بریل بخوانند، به دو زبان فارسی و انگلیسی تایپ کنند، موسیقی ها و کلیه فایل های صوتی خود را بشنوند، به گوشی اندروید خود متصل شوند و بسیاری امکانات دیگر که در این دستگاه گنجانده شده است. از سال 1392، در کنار تولیدات سخت افزاری و نرم افزاری برای نابینایان، دسترس پذیر کردن خدمات مختلف اجتماعی در دستور کار شرکت پکتوس قرار گرفته است. این برنامه ها عمدتاً با همکاری انجمن نابینایان ایران پیگیری می شود. در همین راستا، دسترس پذیر کردن خدمات شعب بانکی برای نابینایان برای اولین بار در ایران در سال 1394 در پست بانک اجرایی شد. با طراحی یک نرم افزار و با کمک گرفتن از دستگاه برجسته نگار، نابینایان می توانند کلیه خدمات بانکی ارائه شده در شعب بانک ها را خود به صورت مستقل انجام دهند. دسترس پذیری موزه ها که یک مورد از آنها در موزه ایران باستان عملیاتی شده، یکی دیگر از مواردی است که شرکت پکتوس در دستور کار خود قرار داده است. این پروژه نیز در حال توسعه است. سامانه فروشگاهی نابینایان، یکی دیگر از خدمات جذاب شرکت پکتوس در زمینه دسترس پذیری خدمات مختلف اجتماعی برای نابینایان است. سامانه فروشگاهی نابینایان که اسفندماه سال 96 برای اولین بار در شعبه بیهقی فروشگاه شهروند عملیاتی شد، این امکان را به نابینایان می دهد تا خود به صورت مستقل از کلیه اقلام موجود در فروشگاه به همراه قیمت آنها مطلع شده و به واسطه طراحی یک نرم افزار که به بانک اطلاعات فروشگاه متصل است، اقلام خود را خریداری کرده و به وسیله مسئول سامانه فروشگاهی نابینایان، آن را از سطح فروشگاه جمعآوری کند. دسترس پذیر کردن سایت های اینترنتی و اپلیکیشن های پر کاربرد اندرویدی نیز از دیگر کار های جاری شرکت پکتوس است که مهمترین آن، دسترس پذیری کامل سایت درگاه ملی خدمات دولت هوشمند به نشانی www.iran.gov.ir است. شرکت پکتوس، با ایجاد یک سایت پویا در زمینه ی نابینایان و فناوری اطلاعات، تلاش دارد مسئولیت های اجتماعی خود را نیز جامع عمل پوشانده و از طریق این وبسایت نیز خدمات بیشتری به معلولان با آسیب بینایی عرضه کند. وبسایت pactos.net که با مدیریت امیر سرمدی از خبرنگاران و روزنامه نگاران نابینا و تعداد محدودی از نابینایان متخصص در زمینه آیتی اداره می شود، در صدد آن است خلأ اطلاعاتی یک وبسایت تخصصی در زمینه آموزش، فناوری و اخبار مرتبط با نابینایان چه در داخل و چه خارج از کشور را پر کند. پوشش اخبار نابینایان در رسانه های جهان، آشنایی با نابینایان برجسته خارج از کشور، پوشش اهم اخبار مربوط به نابینایان با گرداوری و تنظیم از رسانه های داخلی، مجموعه ثابت ترفند که شامل آموزش اپلیکیشن های پر کاربرد برای نابینایان است، معرفی سایت ها و نرم افزار های دسترس پذیر و دکه خبر دنیای موبایل و کامپیوتر که به بررسی خبر های روز حوزه تکنولوژی و فناوری می پردازد، از جمله مهمترین شرح وظایف وبسایت نابینایان شرکت پکتوس است. از شما کاربر گرامی خواهش مندیم، نظرات، انتقادات و پیشنهادات خود را با ما از طریق بخش تماس با ما در میان گذارید. شماره های تماس با شرکت پکتوس: 88810291-292

دیدگاهی بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوزده − دو =

لطفا پاسخ عبارت امنیتی را در کادر بنویسید. *