در مسیر رشد کودکان نابینا و کم‌بینا، تغذیه تنها یک نیاز زیستی ساده نیست؛ بلکه پلی است میان شناخت، ارتباط و شکل‌گیری استقلال در کودک. از نخستین تجربه‌های شیردهی تا لحظه‌های آشنایی با قاشق و لیوان، هر مرحله می‌تواند فرصتی باشد برای یادگیری، تقویت اعتماد و عمیق‌تر شدن پیوند عاطفی میان والدین و کودک.
این مسیر، برای بسیاری از خانواده‌ها با پرسش‌ها و چالش‌هایی همراه است؛ چالش‌هایی که اگر با آگاهی و شناخت همراه شوند، می‌توانند به تجربه‌هایی آرام‌تر، مؤثرتر و حتی لذت‌بخش‌تر تبدیل شوند. در همین راستا، این مطلب با تکیه بر راهنمای منتشرشده توسط سازمان سلطنتی ملی نابینایان بریتانیا (RNIB) و با عنوان راهنمای تغذیه و از شیر گرفتن کودکان دارای آسیب بینایی تهیه شده است.
مقاله‌ای که پیشِ‌رو دارید، ترجمه‌ای از همین منبع است که توسط محمدرضا غفاری انجام شده و تلاش دارد مجموعه‌ای از نکات کاربردی و قابل اجرا را در اختیار والدین و مراقبان قرار دهد؛ نکاتی که می‌توانند در مسیر تغذیه و استقلال غذایی کودک، نقش حمایتی و راهگشا داشته باشند.

در محله نابینایان، جایی برای روایت تجربه‌ها، دانش و راهکارهای کاربردی در زندگی نابینایان و کم‌بینایان، این مطلب را با شما به اشتراک می‌گذاریم.

 

تغذیه و از شیر گرفتن

 

چه با شیشه و چه با پستان خود به فرزندتان شیر می‌دهید، وقت آن رسیده است که شما و کودکتان یکدیگر را بشناسید. بسیار حائز اهمیت است که شما در چندین ماه اول از شیردادن و تغذیه منظم فرزندتان لذت ببرید. این کار به کودک شما روزانه فرصت‌های متعددی را می‌دهد تا گرمای شما را با آغوشتان احساس کند و همچنین باعث می‌شود تا بو، لباس، صدا و شاید چینش چهره شما را بهتر بشناسد. این امر برای کودکانی که با روش‌های غیرخوراکی مانند تغذیه لوله‌ای تغذیه می‌شوند نیز اهمیت دارد.

مشکلات تغذیه کودکان نابینا و کم‌بینا

 

ممکن است نوزاد شما نسبت به سایر نوزادان دیگر تمایلی به رها کردن شیر نداشته باشد، بنابراین ممکن است دوره شیرخوردن او طولانی‌تر شود. اگر زمان تغذیه دشوار است یا اگر نگران افزایش وزن یا رشد کودک خود هستید، متخصصانی هستند که می‌توانند در حل این مشکلات به شما کمک کنند.
برای مثال، گفتاردرمانگران اغلب به مشکلات مکیدن و بلع کمک می‌کنند، پرستاران خانگی می‌توانند در مورد الگوهای تغذیه اولیه و افزایش وزن کودک شما را راهنمایی کنند و همچنین می‌توانند ارزیابی کنند که آیا فرزند شما به متخصص اطفال احتیاج دارد یا خیر. اگر شاغل هستید و مرخصی زایمانتان تمام شده است، شاید مجبور شوید تا با دقت بیشتر نحوه از شیر گرفتن فرزندتان را برنامه‌ریزی کنید.
اگر کودک از شیر خودتان تغذیه می‌کند، بایستی ابتدا از شیشه‌شیر استفاده کنید و بعد به سراغ دیگر غذاها بروید؛ اما از آنجا که بیشتر نوزادان نابینا و کم‌بینا از مکیدن لذت می‌برند، شاید لازم باشد تا آنها ابتدا از طریق پستان، سپس شیشه و در نهایت از طریق فنجان چیزی بخورند.

سرنخ‌هایی که وقت غذا را به کودک گوشزد می‌کنند:

 

• احساس گرسنگی
• بستن پیش‌بند
• نشاندن بر روی صندلی
• دادن قاشق به دستشان
• استشمام بوی غذای لذیذ
به دست گرفتن قاشق در کودکان معانی مختلفی دارد؛ برای مثال، بعضی از کودکان می‌خواهند خودشان غذا بخورند. بعضی دیگر طالب این هستند که شما این استقلالشان را تحسین کنید. کودک برای اینکه بخواهد خودش غذا بخورد، باید بتواند یک قاشق را در دست بگیرد، با قاشق غذا را از داخل ظرف بردارد، آن را در دهانش بگذارد، لب‌هایش را دور آن ببندد و سپس قاشق را سر جای خود بگذارد. یادگیری این مهارت‌ها زمان می‌برد و ممکن است هر دوی شما در مدتی طولانی از یک قاشق استفاده کنید.

تقویت مهارت‌های صرف غذا

 

در زمان صرف غذا، نوزادان مهارت‌های زیادی را یاد می‌گیرند:
• وقتی که به سوی صندلی مخصوص غذاخوری خودشان چهاردست‌وپا یا راه می‌روند، جهت‌یابی را می‌آموزند.
• وقتی می‌خواهند از روی صندلی بلند شوند یا غذای خاصی نیاز دارند، با شما ارتباط برقرار می‌کنند.
• اگر به آنها دو غذا پیشنهاد شود، طعم‌ها، بوها و بافت‌های مختلفی را می‌آموزند و تصمیم‌گیری را یاد می‌گیرند.
• اگر آنها در تغذیه کمک می‌کنند، استفاده از دست‌های خود را برای برداشتن غذا یا به دست گرفتن قاشق اصلاح می‌کنند.

 

 

آموختن نوشیدن با لیوان

• برای آشنا کردن کودک با لیوان، سریع‌تر دست به کار شوید تا به این کار عادت کند.
• بگذارید هم از شیشه‌شیر و هم از لیوان استفاده کند و به مرور زمان استفاده از لیوان را افزایش دهید. از نظر برخی والدین، بهتر است هنگام غذا خوردن ابتدا از لیوان و بعد از نوشیدن چند جرعه، شیشه‌شیر را به عنوان تشویق به او بدهیم.
• با مقدار کمی آب یا شیر در لیوان شروع کنید. این کار کنترل جریان مایع را آسان‌تر می‌کند و خطر ریختن را کاهش می‌دهد.
• کودکان نابینا و کم‌بینا باید ترتیب برداشتن، نگه داشتن و سر جای خود گذاشتن لیوان را به جای رها کردن یا پرت کردن آن بیاموزند.
• اگر کودک شما به اندازه کافی آموخته است که چگونه از لیوان درب‌دار استفاده کند، وقت آن رسیده است که لیوان عادی را به او بدهید.

آشنا کردن کودکان با غذاهای جامد

 

اگر وقت آن رسیده است که کودکتان از غذای جامد تغذیه کند، عجله نکنید. شیر همچنان تغذیه اصلی آنها است و پذیرش طعم‌های جدید و یادگیری بلع غذا زمان می‌برد. اگر کودک مرتباً در هنگام تغذیه دچار خفگی یا حالت تهوع می‌شود، حتماً این موضوع را با پرستار خانگی یا پزشک عمومی مطرح کنید.
• از خاطر نبرید که قبل از اختراع قاشق و چنگال، دست‌ها وجود داشتند، پس ابتدا روی آنها تمرکز کنید.
• بگذارید کودک فک شما را هنگام جویدن حس کند و به صدای خوردن غذاهای ترد گوش دهد. آنها این کار را دوست دارند و این کار باعث یادگیری حرکات لازم برای خوردن غذا می‌شود.
• وقتی می‌خواهید به کودک بیاموزید که چگونه از قاشق استفاده کند، دست خود را روی دست او بگذارید و قاشق را نگه دارید. وقتی کودک کمی این کار را یاد گرفت، آرام‌آرام دست او را رها کنید تا خود این کار را انجام دهد.
• به کودک کار خود را توضیح دهید؛ به عنوان مثال: «کمکت می‌کنم تا سیب‌زمینی را از داخل ظرف با قاشق برداری». کودکان از شنیدن در مورد اتفاقات و غذایی که می‌خورند لذت می‌برند.
• ممکن است بعد از کمک شما، کودک بتواند قاشق را به دهانش ببرد، اما شاید برای بازگرداندن قاشق به ظرف نیاز به کمک داشته باشد. قرار دادن یک پارچه مرطوب یا یک زیرانداز زبر زیر ظرف می‌تواند از لیز خوردن آن جلوگیری کند.
• یک بار شما به او کمک دهید تا غذا بخورد، یک بار بگذارید خود این کار را انجام دهد؛ اما نگذارید زمان خوردن غذا بیش از حد طول بکشد. اگر کودک را مجبور کنید بدون کمک شما تغذیه کند، از او توقع استقلال زودهنگام دارید که این کار باعث اضطراب او می‌شود. غذا خوردن سه وعده در روز است و باید لحظات خوشی برای هر دو شما باشد.
• همیشه به کودک خود نشان دهید که از تلاش‌های او لذت می‌برید. این کار را می‌توانید با نوازش کردن یا از طریق کلام خود ابراز کنید. این مرحله نیاز به صبر بسیاری دارد.
• همه کودکان کثیف‌کاری می‌کنند، با دست غذا می‌خورند، قاشق را پرت می‌کنند و حتی کاسه را روی سرشان می‌گذارند. کودک شما نیز ممکن است چنین کارهایی را انجام دهد! برای تمیزکردن آسان‌تر می‌توانید از پیش‌بند آستین‌دار، زیرانداز بزرگ و دستمال مرطوب یا دستمال استفاده کنید. تمیزکاری را در پایان انجام دهید، نه هنگام غذا. برخی والدین به صندلی اسباب‌بازی وصل می‌کنند تا هنگامی که کودک منتظر غذا است با آنها بازی کند.
• اجازه دهید کودک با انگشتانش به غذا دست بزند تا غذای خود را کشف کند. این تنها راهی است که می‌تواند بفهمد چه چیزی به او داده شده است.
• کودکان متفاوت هستند؛ برخی همه غذای خود را می‌خورند، برخی دیگر بدغذا یا نسبت به غذا بی‌علاقه هستند. بنابراین، خونسردی خود را حفظ کنید. کودکان نگرانی شما را درک می‌کنند. اگر کودک شما زیاد یا حتی چیزی نخورد، می‌تواند در وعده غذای بعد جبران کند.

 

آشنا کردن کودکان با طعم‌های جدید

 

کودکان را از همان ابتدا با طعم‌های جدید آشنا کنید تا به غذاهای مختلفی علاقه‌مند شود. اگر بار اول طعمی را دوست نداشتند، آنها را تشویق کنید تا دوباره امتحان کنند. از خاطر نبرید که تجربه‌های جدید وقتی بهتر مورد استقبال قرار می‌گیرند که کودک در وضعیت سلامتی خوبی باشد؛ بنابراین اگر کودک بیمار به نظر می‌رسد، او را مجبور نکنید.

 

نکات والدین

غذاخوردن می‌تواند با کثیف‌کاری همراه باشد. در اینجا چند نکته از والدین برای سهولت روند تغذیه و از شیر گرفتن کودکان آورده شده است:
استفاده از صداها
• صحبت و توضیح: در حین غذا دادن، همه کارهایی که انجام می‌دهید را توضیح دهید. ممکن است کودک شما هنوز آمادگی بلعیدن غذا را نداشته باشد.
• آواز خواندن: هنگام نزدیک شدن قاشق به دهان کودک، یک آهنگ شاد و ملایم بخوانید.
• بلند غذا خوردن: با صدای بلند غذای خود را بجوید و بخورید. این کار در خانه راحت‌تر است و به کودک نشان می‌دهد که همه در این کار سهیم هستند و می‌تواند لذت ببرد.
استفاده از لمس
• لمس گونه با قاشق: به‌آرامی با قاشق گونه کودک را لمس کنید تا بداند غذا در راه است.
• استفاده از قاشق‌های مختلف: اگر کودک شما با یک قاشق دارو و غذا می‌خورد، از قاشق‌های مختلف استفاده کنید؛ مثلاً قاشق فلزی برای غذا و قاشق پلاستیکی برای دارو.
• تغذیه با انگشت: ابتدا با انگشت خود به کودک غذا بدهید و سپس او را به خوردن غذا تشویق کنید تا خودش بتواند این کار را انجام دهد.
• اجازه به دست زدن: بگذارید کودک با دست‌هایش غذا را لمس کند. این کار ممکن است کثیف باشد اما به او کمک می‌کند تا با بافت غذا و منبع آن آشنا شود. وقتی کودک از نظر زبانی و درک رشد بیشتری پیدا کرد، توضیح دهید که چه غذایی در مقابل او قرار دارد.

 

نکات دیگر

 

• ایجاد تقابل: دسته قاشق و ظرف را با نوار سیاه و سفید بپوشانید یا از ظروف رنگی استفاده کنید که با میز تفاوت داشته باشند.
• ایجاد روال یا روتین: یک آهنگ مخصوص برای زمان غذا داشته باشید یا با قاشق به ظرف ضربه بزنید تا زمان غذا خوردن را اعلام کنید.
• غذاهای نرم: برخی کودکان نابینا یا کم‌بینا از غذاهای «آبکی و شل‌وول» خوششان نمی‌آید. می‌توانید از غذاهای نرم مانند آبگوشت برای معرفی این نوع غذاها بهره ببرید. حتی اگر کودک خیلی کوچک است، می‌توانید از نان به‌عنوان قاشق استفاده کنید.
• غذاهای بافت‌دار: اگر کودک شما غذاهای بافت‌دار را دوست ندارد، ابتدا از غذاهای پوره‌شده استفاده کنید و به‌تدریج به سراغ غذاهای جامد بروید.