سلام به هممحلهایهای عزیز،
ما در محله زیاد دربارهی خودِ نابینایی حرف زدهایم. اما امروز میخواهیم دربارهی آدمهایی حرف بزنیم که معمولاً همیشه کنارِ ما بودهاند، بیآنکه کسی از حالِ آنها بپرسد: خواهرها و برادرهایمان.
چندی پیش، مرکز گذارِ Perkins School for the Blind نشستی با موضوع «تجربهی خواهر و برادرِ افراد دارای معلولیت» برگزار کرد؛ نشستی که این بار نه دربارهی خودِ فردِ نابینا، بلکه دربارهی کسانی بود که سالها بیسروصدا کنار او زندگی کردهاند. آدمهایی که گاهی از کودکی یاد گرفتهاند مراقب باشند، توضیح بدهند، صبور بمانند و خیلی وقتها احساسات خودشان را پنهان کنند.
احساسات پنهان خواهر و برادرها
شاید عجیب باشد، اما یکی از مهمترین حرفهای این نشست، دربارهی احساساتی بود که معمولاً کسی جرأت بیانشان را ندارد.
روانشناسان این نشست میگفتند خواهر و برادرها ممکن است همزمان چند احساس متضاد را تجربه کنند؛
عشق، حمایت، نگرانی، خستگی، حسادت، حتی عذاب وجدان.
نکته مهم این بود که این احساسات «غلط یا غیرطبیعی» نیستند. تجربهی این احساسات متناقض برای خواهر و برادرها کاملاً طبیعی است و نباید باعث احساس شرم یا قضاوت درونی شود؛ چون هر خانواده و هر رابطه، شرایط و فشارهای خاص خودش را دارد.
در ادبیات روانشناسی، به این تجربه گاهی اصطلاح «بچههای شیشهای» گفته میشود؛ یعنی فرزندانی که در ظاهر سالم و بینیاز دیده میشوند، اما در عمل در سایهی تمرکز خانواده روی فرزند دارای معلولیت بزرگ میشوند. آنها معمولاً کمتر دیده میشوند، کمتر دربارهشان صحبت میشود و یاد میگیرند نیازهای خودشان را آرامتر بیان کنند تا توجه خانواده از مسیر اصلی منحرف نشود.
همان بچهای که «نباید دردسر اضافه درست کند».
در این مسیر، برخی خواهر و برادرها زودتر از سن خودشان بزرگ میشوند. و در دوران نوجوانی نیز ممکن است احساسات پیچیدهتری را تجربه کنند؛ از جمله شرم یا معذب شدن در جمعهای بیرونی. نه از روی بیمحبتی، بلکه به خاطر حساسیت سن، نگاه دیگران و تفاوتهایی که درک آنها در آن دوره سختتر است. این احساس نیز بخشی طبیعی از تجربه رشد است، نه چیزی برای سرزنش.
نگاهی که ارزش قاب گرفتن دارد
در بخشی از این نشست جملهای گفته شد که واقعاً ارزش قاب گرفتن دارد:
اگر میخواهی بدانی با یک فرد دارای معلولیت چطور رفتار کنی، به خواهر یا برادرش نگاه کن.
واقعیت هم همین است.
خواهر و برادرها معمولاً اولین کسانی هستند که یاد میگیرند بدون ترحم کنار ما زندگی کنند.
آنها با ما شوخی میکنند، دعوا میکنند، حرص میخورند، مراقب میشوند و قبل از هرچیز، ما را یک «آدم» میبینند، نه صرفاً یک «نابینا».
وقتی کمک، تبدیل به نقش میشود
اما این رابطه همیشه ساده نیست.
در بسیاری از خانوادهها، فرزندِ بینا کمکم وارد نقشی میشود که خودش انتخابش نکرده؛ نقشِ مراقب دائمی.
کسی که باید مسیرها را یاد بگیرد، حواسش به کارها باشد، همیشه در دسترس بماند و گاهی حتی بخشی از کودکی یا آزادی خودش را کنار بگذارد.
نشست پرکینز روی یک نکته خیلی مهم تأکید میکرد:
کمک کردن زیباست، اما هیچ خواهر یا برادری نباید از کودکی تبدیل به «مراقب همیشگی» شود.
چون وقتی رابطه فقط روی مسئولیت بنا شود، کمکم صمیمیت جایش را به خستگی میدهد.
احساسات طبیعی و غیرقابل قضاوت
در این نشست تأکید شد که تجربهی خواهر و برادرها یک الگوی ثابت ندارد. بعضیها نقش حمایتی پررنگتری دارند، بعضی کمتر درگیرند، و بعضی در دورههایی از زندگی احساس خستگی یا حتی فاصله گرفتن میکنند. نکته مهم این است که هیچکدام از این تجربهها بهخودیخود «اشتباه» نیستند و نباید با یک معیار واحد درباره آنها قضاوت کرد.
زندگیهایی که کنار هم شکل گرفتهاند
شاید خیلی از ما این صحنهها را دیده باشیم؛
خواهری که زودتر از همه آماده میشود تا برادرش را به کلاس برساند.
برادری که قبل از رد شدن از خیابان، ناخودآگاه سرعت قدمهایش را با خواهر نابینایش تنظیم میکند.
یا کسی که حتی وسط شلوغی، از روی سکوت چند ثانیهای میفهمد حالِ خواهر یا برادرش خوب نیست.
اینها فقط «کمک» نیستند؛
اینها سالها زندگی مشترکاند.
آیندهای که همیشه در ذهن هست
اما پشت همین نزدیکی، نگرانیهای دیگری هم وجود دارد؛ نگرانیهایی که معمولاً با بالا رفتن سن، جدیتر میشوند.
مثلاً روزی که یکی از خواهر و برادرها میخواهد برای دانشگاه، کار یا زندگی خودش از خانه برود.
خیلیهایشان همزمان دو حس متناقض را تجربه میکنند:
شوق شروع زندگی شخصی، و عذاب وجدانِ تنها گذاشتن کسی که دوستش دارند.
و شاید سنگینترین سؤال، همان سؤال معروف باشد:
«بعد از پدر و مادر چه میشود؟»
در این نشست همچنین اشاره شد که یکی از ریشههای اصلی اضطراب در خانوادهها، نه خودِ آینده، بلکه «به تعویق افتادن گفتوگو درباره آن» است. وقتی نقشها، توقعات و مسیر آینده از قبل و بهصورت شفاف صحبت نشود، نگرانیها در ذهن همه اعضای خانواده بزرگتر و مبهمتر میشود.
نیاز به حمایت بیرونی برای خواهر و برادرها
در این برنامه تأکید شد که خواهر و برادرها نیز مانند فرد دارای معلولیت، ممکن است به حمایت بیرونی نیاز داشته باشند. گروههای حمایتی، گفتوگو با افراد همتجربه و فضاهای مشاورهای میتواند کمک کند تا آنها احساس نکنند تنها هستند یا باید همه فشارها را در سکوت تحمل کنند.
یکی از پیشنهادهای کاربردی که در این نوع گفتگوها مطرح میشود، چیزی است که میتوان آن را «قانون ۱۰ دقیقه» نامید؛ یعنی اختصاص زمان کوتاه اما منظم برای توجه کامل به خواهر یا برادر. ده دقیقه گفتوگوی بدون موبایل، بدون حواسپرتی و بدون محوریت مشکل فرد دارای معلولیت. هدف این زمان کوتاه، ایجاد احساس دیده شدن است؛ اینکه خواهر و برادر هم فضای امنی برای حرف زدن و شنیده شدن دارند، حتی اگر روز بسیار شلوغ باشد.
رابطهای بدون اجبار
شاید یکی از مهمترین پیامهای این نشست همین بود:
آینده را نباید بر پایه «فداکاری اجباری» ساخت.
خواهر یا برادرِ بینا نباید احساس کند تمام رؤیاهایش باید قربانی مراقبت شود، و در مقابل، فردِ نابینا هم نباید احساس کند باری روی دوش خانواده است.
رابطه سالم، جایی میان این دو شکل میگیرد؛
جایی که آدمها کنار هم هستند، نه زندانی هم.
فضاهایی برای شنیده شدن
بخش جالب دیگری از این برنامه، معرفی گروههایی بود که مخصوص حمایت از خواهر و برادرها ساخته شدهاند؛ فضاهایی که آدمها میتوانند بدون خجالت درباره خستگی، ترس، حسادت یا نگرانی حرف بزنند و بفهمند تنها نیستند.
شاید ما هم در محله به چنین مطالبی بیشتر احتیاج داشته باشیم؛ نه فقط درباره خود نابینایی، بلکه درباره آدمهایی که سالها کنار آن زندگی کردهاند.
حرف آخر
هممحلهایهای عزیز؛
رابطه ما با خواهر و برادرهایمان، احتمالاً طولانیترین رابطه زندگیمان است.
رابطهای که اگر در آن گفتگو، احترام و درک متقابل وجود داشته باشد، میتواند به یکی از پایدارترین و سالمترین روابط زندگی تبدیل شود.
و شاید بد نباشد گاهی، وسط همه دغدغههای خودمان، از آنها هم بپرسیم:
«تو این سالها واقعاً چه حسی داشتی؟»
منبع : سایت https://gooshkon.ir/