نویسنده: صلاح الدین محمدی
منبع: چهل و نهمین شماره ی ماهنامه ی نسل مانا
مخاطبین گرامی ماهنامه نسل مانا، این بار با مقوله مهم اهمیت مهارت های اجتماعی و مسائل جنسی مرتبط با آن در محضرتان هستیم. واقعیت این است که انسان به عنوان یک موجود اجتماعی، ناگزیر از آموختن مهارت های اجتماعی مناسب و لازم برای موقعیت های مختلف است. مسئله مهمی که همراه با رشد اجتماعی فرد بروز می کند، مسائل مرتبط با بُعد جنسی فرد و مدیریت صحیح آن است.
متأسفانه، رشد اجتماعی فرد یکی از ابعادی است که به خاطر آسیب بینایی، دچار تأخیر شده و در صورت عدم مداخله به موقع، آسیب های جدی تری به فرد وارد می شود. آنچه که در این بخش می آید، مقدمه ای کلی در مورد موضوع، و ضرورت توجه به پرورش مهارت های اجتماعی کودکان با آسیب بینایی می باشد. در بخش های بعدی که در ماه های آینده منتشر خواهد شد، مسائلی مانند: الگوسازی رفتار، پرورش هویت جنسی، رشد ابعاد اجتماعی و جنسی، چگونگی حفاظت از خود و چالش های موجود در این حوزه مورد بحث قرار می گیرد. در این پخش اینترنتی، تام میلر در مورد مهارت های اجتماعی و آموزش جنسی برای کودکان و نوجوانان دارای اختلالات حسی صحبت می کند. تام میلر از سال 1974 در زمینه آموزش کودکان نابینا، ناشنوا یا دارای چند معلولیت فعالیت کرده است.
مقدمه
رشد اولیه مهارت های اجتماعی
الگوسازی رفتار برای کودکان نابینا، کم بینا یا ناشنوا
اهمیت توسعه هویت جنسی
رشد جنسی و اجتماعی
آموزش حفاظت از خود
چالش ها
1: مقدمه
مسائل مربوط به مهارت های اجتماعی و آموزش جنسی با تام میلر؛
میلر: حقیقت این است که نمی توانید جنسیت و مهارت های اجتماعی را از هم جدا کنید؛ چرا که جنسیت واقعاً مردانگی یا زنانگی شماست، و این نحوه ارتباط دنیا با شما در آن نقش هاست، انتظاراتی که جامعه نسبت به رفتار از شما دارد، می دانید چیزهای ساده ای مانند واکنش زن و مرد به یکدیگر یا رفتار عمومی با یکدیگر؛ چیزهایی از این قبیل.
بنابراین، واقعاً نمی توانید این دو را از هم جدا کنید و یکی از بزرگ ترین مشکلات در این زمینه این است که همه روی کلمه کوچک «سکس» تمرکز می کنند؛ در واقع، جنسیت چیزی است که ما هستیم، نه کاری که انجام می دهیم.
توصیف یک تصویر: در یک عکس، سه دوست نوجوان که دارای آسیب بینایی هستند، می خندند. دختری درحالی که بین دو هم کلاسی مرد ایستاده لبخند می زند.
میلر: به اعتقاد من، چالش بزرگ تر این است که خانواده ها و مربیان را هنگام گفتگو در خصوص چنین موضوعاتی متقاعد سازیم که روزی این کودکان خردسال به مرحله نوجوانی می رسند. من فکر می کنم این چالش بزرگ تر است؛ زیرا از نظر اجتماعی، ما تمایل داریم افراد دارای معلولیت را به عنوان افرادی که هرگز بزرگ نشده اند، در نظر بگیریم، و آن ها بزرگ می شوند، و درست در این زمان است که افراد به موضوع آموزش جنسی و مهارت های اجتماعی فکر می کنند. چرا که این فرایند طبیعی اتفاق افتاده و زمینه ساز مشکلات بیشتری شده است.
2: رشد اولیه مهارت های اجتماعی
میلر: ما از بدو تولد نشانه های اجتماعی را دریافت کرده و مهارت های اجتماعی را پرورش می دهیم. منظورم این است که پیوند والدین و کودک باعث ایجاد حس اعتماد، احترام متقابل، آگاهی از موقعیت خویش، ارتباط و همه چیزهایی می شود که ارکان زندگی بر آن بنا شده و باعث رشد مهارت های اجتماعی می شود.
توصیف یک تصویر: دو دختر جوان که دچار آسیب بینایی هستند، رو به روی هم روی زمین می نشینند و با توپ بازی می کنند. پشت سر هر یک از دخترها یک معلم نشسته است و معلمان دختران را تشویق می کنند که نوبت را رعایت نمایند.
معلم: آماده ای؟ یک، دو، سه.
میلر: خوب، اگر شما از لحاظ بینایی یا شنوایی مشکلی نداشته باشید، در درجه اول، مهارت های اجتماعی را از طریق مشاهده یاد می گیرید. می توانید ببینید دیگران چه می کنند و شروع به قضاوت کنید. شما بارها و بارها محیط اطرافتان و تمامی عناصر موجود در آن را می بینید؛ برای مثال، در زمین بازی، بچه ها را در حال بازی کردن می بینید و قوانین را از طریق تعاملات حین بازی یاد می گیرید. در بسیاری از موارد، این یادگیری ها فقط با تماشا کردن اتفاق می افتد.
راوی: چند کودک نابینا و کم بینا را می بینیم که روی یک تاب و سایر وسایل زمین بازی در حال بازی کردن هستند.
میلر: آگاهی از زبان اجتماعی، نماد های مربوط به آن، ادراک این نشانه ها در ارتباط با خویش، واکنش دیگران نسبت به ما و نحوه واکنش ما نسبت به آن ها، واقعاً اهمیت زیادی دارند. اگر فردی نتواند نشانه های اجتماعی را دریافت کند، به تدریج دوستان خود را از دست می دهد. زیرا تمام روابط اجتماعی بر پایه توانایی در دریافت و ارائه نشانه های اجتماعی و بازخورد به آن ها، بنا شده اند. برای بسیاری از ما، این بازخورد به شکل بصری صورت می پذیرد. مثلاً وقتی به کسی نگاه می کنم و می بینم سرش را تکان می دهد، یا طرز نشستن او به گونه ای است که نشان می دهد گوش نمی دهد، از همین نشانه ها برای تفسیر موقعیت استفاده می کنم. این نشانه ها دائماً در فرایند درک و تعامل اجتماعی به کار گرفته می شوند. توصیف یک صحنه: در مجموعه ای از عکس ها، سه دوست نوجوان نابینا را می بینیم که روی یک دیوار سنگی کوتاه نشسته اند و با زن جوانی روی ویلچر موتوری در حال گفتگو هستند.
در عکس بعدی پسری کم بینا به گروه نزدیک می شود. سپس می بینیم که او با دختری که روی ویلچر نشسته است، در مورد محتویات جعبه ای که در دست دارد صحبت می کند.
میلر: یکی از پیامدهای مهمِ عدم یادگیری مهارت های اجتماعی در دوران کودکی، و در نتیجه فقدان این مهارت ها در دوره نوجوانی، افزایش تدریجی انزوا و کاهش تعاملات اجتماعی فرد است. مشاهدات میدانی در مدارس دولتی و حتی در مدارس شبانه روزی نشان می دهد که برخی دانش آموزان به دلیل ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، دچار انزوای اجتماعی می شوند. این ناتوانی ممکن است ناشی از آن باشد که مهارت های اجتماعی آنان به طور قابل توجهی از سطح همسالانشان پایین تر بوده و همین امر مانع از شکل گیری ارتباطات بین فردی مؤثر با گروه همسال می شود.
توصیف یک تصویر: در یک عکس، پسر بچه ای را می بینیم که قادر به صحبت کردن نیست و روی ویلچر نشسته است. او در کلاس جدیدش به دختربچه ای معرفی می شود. دو مترجم در دو طرف ویلچر او قرار دارند. یکی از آن ها با استفاده از زبان اشاره لمسی با پسر ارتباط برقرار می کند و دیگری با هم کلاسی اش صحبت می کند.
میلر: از این رو، به نظر من آسیب عدم فراگیری به موقع مهارت های اجتماعی، این است که شکاف موجود عمیق تر می شود. شواهد نشان می دهد در مورد دانش آموزانی که در مدرسه هایی نظیر پرکینز یا سایر مراکز مشابه، روند یادگیری آنان با تأخیر صورت می پذیرد، اگر اقدام برای آموزش مهارت ها و هنجارهای اجتماعی مطلوب تا دوره نوجوانی به تعویق افتد، بخش قابل توجهی از زمان طلایی رشد و یادگیری از بین رفته است. اگرچه این افراد تا حدی این مهارت ها را کسب خواهند کرد و می توانند به موفقیت هایی دست یابند، اما طیف وسیعی از فرصت های ارتباطی و اجتماعی را از دست داده اند؛ بنابراین فکر می کنم در اوایل، خطر عدم کسب مهارت های اجتماعی این است که شکاف بیشتر می شود.