گزارش: بهینه‌سازی خط بریل، سودای این روز‌های مهندسان

از روزی که کار ابداع خط بریل به وسیله لویی خانِ بریل به پایان رسید، حالا نزدیک به دو قرن می‌گذرد. در طول این دو قرن، نابینایان زیادی با تکیه بر این ابداع هوشمندانه سواد آموختند و به مشاغل مختلف دسترسی پیدا کردند و حتی به درجات بالای علمی رسیدند. حالا و با توجه به پیشرفت‌های مختلف و گاه چشمگیری که در عرصه فناوری به وجود آمده، مهندسان هوش مصنوعی، رایانه و حوزه‌های دیگر به فکر افتاده‌اند که این خط را به گونه‌ای متناسب برای این روز‌های دنیای فناوری، بهینه کنند. بسیاری معتقدند سرعت دسترسی نابینایان به اقسام اطلاعات افزایش قابل توجهی داشته اما این تسریع، شامل حال خط بریل نشده است. شاید تنها کمکی که تکنولوژی به بریل کرده این است که به جای کاغذ، حالا نابینایان از دستگاه‌های الکترونیکی بریلخوان نظیر نمایشگر بریل یا یاداشتبردار استفاده می‌کنند. سرعت خواندن اما همان است که بود. فارغ از درست یا غلط بودن هر کدام از ایده‌ها، در این نوشته به دو مورد از تلاش‌های مهندسان برای تغییر در شیوه دسترسی نابینایان به اطلاعات لمسی، اشاره‌ای می‌کنیم. یکی که به دنبال جایگزین کردن بریل با یک خط جدید است و دیگری هم می‌خواهد روش دسترسی به بریل را متحول کند.

کمپانی «ELIA Life Technologies»، دو سه سالی است که تأسیس شده و ابزار‌های لمسی برای نابینایان طراحی می‌کند. یکی از طرح‌های این کمپانی که دو سال پیش رونمایی شده، خط تازه‌ای است که مهندسان این شرکت معتقدند می‌تواند جایگزین بریل شود. صاحبان این ایده به آمار‌های بریل در آمریکا اشاره می‌کنند و می‌گویند در این کشور تنها ده درصد از نابینایان می‌توانند بریل بخوانند. به علاوه، فقط یک درصد از نابینایان به شکل مادرزاد نابینا بوده‌اند و بقیه در اثر حادثه یا بیماری بینایی را از دست داده‌اند. بر همین اساس آنها اظهار می‌کنند که یادگیری بریل برای افراد دیر نابینا، نسبت به نابینایان مادرزاد بسیار دشوار‌تر است. همین مشکل هم باعث می‌شود که تنها ده درصد از نابینایان به بریل روی خوش نشان دهند و آن را فرا بگیرند.

مهندسان ELIA در تشریح طرح خودشان اینطور می‌گویند که جناب لویی بریل، خط ابداعی خودش را بر اساس امکانات و قابلیت‌های موجود در نیمه نخست قرن نوزدهم طراحی کرده است و حالا باید با توجه به پیشرفت‌های به دست آمده، به فکر خطی باشیم که متناسب با امکانات امروز ساخته شده باشد. آنها همچنین معتقدند بریل، خطی کاملاً انتزاعی است و هیچ ربطی به رسم‌الخط‌های مرسوم در دنیا ندارد. با استناد به آنچه که بالا‌تر گفته شد، مبنی بر اینکه ۹۹ درصد نابینایان قبلاً بینا بوده‌اند، می‌توان حدس زد که بسیاری از آنها، به هر حال روزگاری، خط بینایی را دیده یا حتی از آن استفاده کرده‌اند. لذا، بعد از نابینایی، جایگزین کردن مفهوم خط، با تعدادی کد انتزاعی برایشان بسیار دشوار است.

از دیگر سو، آنها می‌گویند هر حرف بریل، معادل ۰.۶۲ سانتیمتر فضا اشغال می‌کند و به همین علت هم نقاط بریل خیلی به هم نزدیک هستند. همین موضوع، یادگیری بریل را برای افراد دیر نابینا بسیار مشکل می‌کند. این روند برای برخی افراد گاه تا یک سال هم طول می‌کشد. افزون بر همه این‌ها، بریل خطی مختص نابینایان به حساب می‌آید و افراد بینا به این راحتی نمی‌توانند آن را یاد بگیرند. همین مسأله باعث می‌شود برقراری ارتباط نوشتاری میان افراد بینا و نابینا بسیار دشوار شود. همه اینها مهندسان ELIA را بر آن داشته تا خطی تازه طراحی کنند که به زعم خودشان، هیچ کدام از مشکلات بالا را نداشته باشد.

مهندسان ELIA, خطی ابداع کرده‌اند متشکل از دایره، خط، مربع و نقطه. آنها از این ابزار‌ها استفاده کرده‌اند تا خطی بسازند که هم برجسته باشد و هم از نظر شکلی، شبیه به خط بینایی. به نظر این مهندسان، با توجه به محفوظات ذهنی افراد دیر نابینا، این امر می‌تواند منجر به تسریع در یادگیری خط برای دیر نابینا‌ها باشد. آنها با استفاده از چهار ابزاری که در بالا گفتیم، حروف را تا حد امکان شبیه به حروف بینایی طراحی کرده‌اند. آنها همچنین سعی کرده‌اند شکل حروف را به گونه‌ای طراحی کنند که از هم فاصله داشته باشند تا نابینایان در هنگام لمس حروف با نوک انگشت، دچار مشکل نشوند.

یکی از نکاتی که مهندسان ELIA بر آن تأکید می‌کنند، سرعت یادگیری این خط است. آنها یک زمان دو ساعته را به عنوان حد اکثر وقتی که یک دیر نابینا برای یادگیری خط باید لحاظ کند، در نظر می‌گیرند. این مهندسان همچنین معتقدند با توجه به شباهت این خط به رسم‌الخط معمول بینایی، یاد گرفتن آن برای افراد غیر نابینا هم مثل آب خوردن است و بنا بر این، ارتباط نوشتاری میان بینا و نابینا هم تسهیل می‌شود. به عنوان مثال، یک معلم که شاگرد نابینا دارد، دیگر نیازی به یادگیری بریل نخواهد داشت. در حقیقت این ابداع به نظر این مهندسان، خط ویژه نابینایان را از یک ابزار تخصصی و اختصاصی، به وسیله ارتباطیِ عمومی تبدیل خواهد کرد.

این خط تازه، یک مدافع سرسخت ایرانی هم دارد. «شهاب سیاوش»، یک طراح ایرانی و شناخته شده فونت یا قلم رایانه‌ای است که تلاش کرده مشابهی ایرانی برای خط ابداعی ELIA طراحی کند. او نام خط جدید را «سپید‌خوان» گذاشته است. خطی که بر مبنای رسم‌الخط فارسی طراحی شده و شکل حروف، با استفاده از دایره و مربع و خط و نقطه به وجود آمده است. سیاوش هنوز نتوانسته خط ابداعی خود را با نابینایان تست کند اما معتقد است این خط می‌ةواند به سرعت جای خود را در میان آنها باز کند. او البته هنوز به امکان پایداری برای چاپ این خط بر روی کاغذ هم دست پیدا نکرده و برای چاپ برجسته نوشته‌ها در قالب سپید‌خوان، از دستگاه‌هایی نظیر شابلون‌زن و طلاکوب استفاده می‌کند.

منبع: ایران سپید

درباره شرکت پکتوس

پکتوس: به صورت اختصاری، مخفف ( پشتیبانی، کیفیت، تحقیقات و ساخت ) است. شركت دانش بنیان پكتوس، اولين توليد كننده تجهيزات کامپیوتری (سخت افزار و نرم افزار) ويژه نابينايان در تاریخ 22 مرداد سال 1370 توسط جمعي از فارغ التحصيلان دانشگاه صنعتي شريف تأسيس شد و از بدو تأسيس تا کنون که در سال جاری وارد بیست و هشتمین سال فعالیت خود شده است، در زمينه توليد تجهيزات كامپيوتري و الكترونيكي ويژه نابينايان و کمبینایان فعال بوده است. در سال های اخیر، این شرکت علاوه بر فعالیت در زمینه تولید تجهیزات توانبخشی ویژه نابینایان، برنامه هایی را نیز در جهت دسترس پذیر کردن خدمات اجتماعی برای این قشر عملیاتی کرده است. از زمان تأسیس شرکت پکتوس سه سال گذشت تا اولین محصول این شرکت برای نابینایان عرضه شد. اولين كامپيوتر براي نابينايان در ايران در سال 1373 به نام كامپيوتر گوياي اميد ساخته شد. اين كامپيوتر با خروجی صوتی تك حرف خوان فارسی، انگليسي و عربي با هدف تسهيل امر خواندن، نوشتن و تصحيح كتب بريل ساخته شد. از آنجایی که تا آن سال هنوز هیچ یک از افراد با آسیب بینایی تجربه کار کردن مستقل با سیستم های رایانه ای را نداشتند، لزوم آموزش کامپیوتر به آنها بسیار ضروری بود. در همین راستا در سال 1374، اولين دوره آموزش كامپيوتر به نابینایان، در مجتمع خدمات بهزيستي نابينايان کشور رودکی و براي كارشناسان بهزیستی سراسر استان های کشور برگزار شد. پس از برگزاری موفقیت آمیز این دوره ها، کلاس های آموزش کامپیوتر به افراد نابینا و کمبینا نیز در مؤسسه رودکی از سال 1374 آغاز شد و این امر برای سال های متمادی ادامه داشت. از سال 1374 به بعد، پکتوس تولیدات سخت افزاری خود را گسترش داد که از جمله آنها می توان به ارائه دستگاه یادداشت الکترونیکی بریل گویا (اسفندیار) و ارائه چاپگر و ماشین تایپ بریل (فرهاد) در سال 1374 اشاره کرد. نیاز های نابینایان و استفاده آنها از فناوری های نوین آموزشی تنها محدود به استفاده از سیستم های تبدیل متن به گفتار نبود. بررسی شرایط نابینایان در سایر کشور ها نیز نشان می داد نابینایان برای دسترسی بهتر و دقیقتر به متون نیازمند دستگاهی هستند تا پوشش خط رسمی آنها یعنی خط بریل را برایشان فراهم کند. به همین جهت مطالعاتی در زمینه تولید مانیتور بریل در شرکت پکتوس آغاز شد. تا اینکه در نهایت در سال 1376 اولين نسل از مانيتور بريل در ايران به نام دستگاه برجسته‌نگار توليد شد. لذا براي اولين بار در جهان، نابينايان قادر به استفاده الكترونيکی از متون فارسي و عربي به خط بريل شدند. دستگاه برجسته نگار یک با کابل پارالل به کامپیوتر وصل میشد و خروجی بریل را برای کاربران نابینا فراهم می کرد. در کنار تولیدات سخت افزاری برای بهبود کیفیت آموزشی و شغلی نابینایان، همچنان توسعه نرم افزار های مرتبط با این قشر نیز مد نظر شرکت پکتوس بود. از این رو، در سال 1378 نرم افزار تبدیل متن به گفتار نوید که تا این سال به صورت تک حرف خوان بود، قادر به خواندن کلمات شد. در نتیجه خروجي صوتي كلمه خوان جايگزين نمونه حرف خوان شد. در سال 1379 مبدل رایانه شخصی نوید عرضه شد. مبدل نوید کیبورد بریلی بود که با اتصال یک کارت صدای اختصاصی به کامپیوتر و نرم افزار های تبدیل متن به گفتار، زمینه استفاده بهتر نابینایان از کامپیوتر را فراهم می کرد. پس از فراهم کردن تجهیزات کمک آموزشی بریل و گویا برای نابینایان، ساخت دستگاهی برای انتقال مفاهیم تصویری به نابینایان نیز در دستور کار مدیران شرکت پکتوس قرار گرفت. در همین راستا، در سال 1379 سيستم كمك آموزشي لمسي و صوتي سروش یک، تولید شد. نابینایان از طریق سیستم سروش، می توانند سوژه مورد نظر خود را که بر روی کاغذ های مخصوص برجسته شده لمس کرده و از طریق نرم افزار های طراحی شده، اطلاعات سوژه مورد نظر را به دست آورند. هم زمان با پروژه های تحقیقاتی شرکت پکتوس برای توسعه تجهیزات توانبخشی برای نابینایان، در سایر کشور های جهان نیز تولید این تجهیزات سیر صعودی یافته بود. تا پیش از سال 1380، نرم افزارهای DSR (DOS SCREEN READER) و WSR (WINDOWS SCREEN READER) نرم افزارهای screen reader تولیدی این شرکت بودند. اما ارائه نرم افزار جاز و توسعه همه جانبه این صفحه خوان، برنامه نویسان شرکت پکتوس را بر آن داشت تا به فکر فراهم کردن پوشش فارسی برای نرم افزار جاز باشند. از این رو، نام نرم افزار پکجاز بعنوان پوشش فارسی صفحه خوان جاز و مجموعه نوید بعنوان یک مجموعه از نرم افزارهای کاربردی بدون نیاز به صفحه خوان جاز، شامل شش نرم افزار قرآن، دیکشنری، کتابخانه الکترونیک، دفترچه یادداشت، شطرنج و ویرایشگر ارائه گردیدند. در سال 1381 و 1382، نرم افزارهای نويد 4 و پکجاز، مجموعه كاملي از ابزار هاي دسترسي نابينايان به كامپيوتر به زبان فارسی را فراهم کرد. با پیشرفت روز به روز سیستم های رایانه ای و تغییر پورت های کامپیوتری از پارالل به یو اس بی، سبب شد تا نسل دوم برجسته نگار (مانیتور و کیبورد بریل) تولید شود. برجسته نگار 2، نمايشگر لمسي بريل با قابليت اتصال به پورت USB و بدون نياز به منبع تغذيه، در سال 1384 عرضه شد. در همین سال نیز سيستم كمك آموزشي لمسي و صوتي سروش 2، با قابليت اتصال به پورت USB و بدون نياز به منبع تغذیه ساخته شد. در اواسط دهه هشتاد، همچنان توسعه نرم افزار تبدیل متن به گفتار پکجاز و مجموعه نرم افزاری نوید، مورد توجه برنامه نویسان شرکت پکتوس بود. از این رو، مجموعه نويد 5 و پکجاز 8 مبتني بر موتور توليد صوت ماشيني در سال 1386 تولید و روانه بازار شد. چهار سال بعد یعنی در سال 1390، نرم افزار تبدیل متن به گفتار پکجاز با صدای انسانی مرد و زن ساخته و در اسفند ماه سال 92 عرضه شد.نسخه قابل تکثیر نرم افزار پکجاز در سال 92 توسط سازمان بهزیستی خریداری شد و به صورت رایگان در اختیار نابینایان و کمبینایان قرار گرفت. تا به حال این برنامه سه بار بروز رسانی شده که آخرین آپدیت آن نیز در اسفند ماه سال 94 عرضه شده است. به مرور زمان با افزایش حضور نابینایان در دانشگاه ها و به منظور دسترسی بهتر به منابع مطالعاتی، بهره گیری از فناوری های نوین آموزشی در دستور کار قرار گرفت. از این رو، در سال 1389 دستگاه برجسته نگار 3 با هدف استفاده انفرادی کاربران تولید شد. این نسل از دستگاه های مانیتور و کیبورد بریل، در ابعادی کوچکتر و با وزنی کمتر عرضه شد و قادر به پشتیبانی از 20 کاراکتر بریل است. همچنین در سال 1390، نرم افزار دکلمه (پخش کننده فایل های صوتی و متنی با فرمت دیزی) ارائه گردید. با عرضه نرم افزار دکلمه، ساخت نرم افزاری برای تولید کتب با فرمت دیزی ضروری به نظر میرسید. در همین راستا در سال 1392، نرم افزار تولید کتاب دیزی با نام تک گو، تولید شد. توسعه دستگاه برجسته نگار همواره جزء اهداف شرکت پکتوس محسوب می شود. در سال 1394، برجسته نگار با فناوری ( HID ) با دو قابلیت جدید نصب خودکار درایور ویندوز و امکان تنظیم سطح نقاط بریل (سفت یا نرم کردن نقاط بریل) تولید شد. یکی از اصلی ترین پروژه های شرکت پکتوس، در سال های اخیر، ارائه آخرین نسل از برجسته نگار های هوشمند موجود در بازار جهانی (BRAILLE NOTETAKER) بود. سر انجام این پروژه تحقیقاتی در اسفندماه سال 1396 تبدیل به یک محصول قابل عرضه در بازار شد و هم اکنون در مرحله نهایی بروز رسانی برنامه های خود قرار دارد. برجسته نگار هوشمند همراه یا همان نوت تیکر، دارای سیستم عامل لینوکس بوده و بدون نیاز به اتصال به کامپیوتر، این امکان را به نابینایان میدهد متون خود را با فرمت های رایج ورد به صورت صوتی و بریل بخوانند، به دو زبان فارسی و انگلیسی تایپ کنند، موسیقی ها و کلیه فایل های صوتی خود را بشنوند، به گوشی اندروید خود متصل شوند و بسیاری امکانات دیگر که در این دستگاه گنجانده شده است. از سال 1392، در کنار تولیدات سخت افزاری و نرم افزاری برای نابینایان، دسترس پذیر کردن خدمات مختلف اجتماعی در دستور کار شرکت پکتوس قرار گرفته است. این برنامه ها عمدتاً با همکاری انجمن نابینایان ایران پیگیری می شود. در همین راستا، دسترس پذیر کردن خدمات شعب بانکی برای نابینایان برای اولین بار در ایران در سال 1394 در پست بانک اجرایی شد. با طراحی یک نرم افزار و با کمک گرفتن از دستگاه برجسته نگار، نابینایان می توانند کلیه خدمات بانکی ارائه شده در شعب بانک ها را خود به صورت مستقل انجام دهند. دسترس پذیری موزه ها که یک مورد از آنها در موزه ایران باستان عملیاتی شده، یکی دیگر از مواردی است که شرکت پکتوس در دستور کار خود قرار داده است. این پروژه نیز در حال توسعه است. سامانه فروشگاهی نابینایان، یکی دیگر از خدمات جذاب شرکت پکتوس در زمینه دسترس پذیری خدمات مختلف اجتماعی برای نابینایان است. سامانه فروشگاهی نابینایان که اسفندماه سال 96 برای اولین بار در شعبه بیهقی فروشگاه شهروند عملیاتی شد، این امکان را به نابینایان می دهد تا خود به صورت مستقل از کلیه اقلام موجود در فروشگاه به همراه قیمت آنها مطلع شده و به واسطه طراحی یک نرم افزار که به بانک اطلاعات فروشگاه متصل است، اقلام خود را خریداری کرده و به وسیله مسئول سامانه فروشگاهی نابینایان، آن را از سطح فروشگاه جمعآوری کند. دسترس پذیر کردن سایت های اینترنتی و اپلیکیشن های پر کاربرد اندرویدی نیز از دیگر کار های جاری شرکت پکتوس است که مهمترین آن، دسترس پذیری کامل سایت درگاه ملی خدمات دولت هوشمند به نشانی www.iran.gov.ir است. شرکت پکتوس، با ایجاد یک سایت پویا در زمینه ی نابینایان و فناوری اطلاعات، تلاش دارد مسئولیت های اجتماعی خود را نیز جامع عمل پوشانده و از طریق این وبسایت نیز خدمات بیشتری به معلولان با آسیب بینایی عرضه کند. وبسایت pactos.net که با مدیریت امیر سرمدی از خبرنگاران و روزنامه نگاران نابینا و تعداد محدودی از نابینایان متخصص در زمینه آیتی اداره می شود، در صدد آن است خلأ اطلاعاتی یک وبسایت تخصصی در زمینه آموزش، فناوری و اخبار مرتبط با نابینایان چه در داخل و چه خارج از کشور را پر کند. پوشش اخبار نابینایان در رسانه های جهان، آشنایی با نابینایان برجسته خارج از کشور، پوشش اهم اخبار مربوط به نابینایان با گرداوری و تنظیم از رسانه های داخلی، مجموعه ثابت ترفند که شامل آموزش اپلیکیشن های پر کاربرد برای نابینایان است، معرفی سایت ها و نرم افزار های دسترس پذیر و دکه خبر دنیای موبایل و کامپیوتر که به بررسی خبر های روز حوزه تکنولوژی و فناوری می پردازد، از جمله مهمترین شرح وظایف وبسایت نابینایان شرکت پکتوس است. از شما کاربر گرامی خواهش مندیم، نظرات، انتقادات و پیشنهادات خود را با ما از طریق بخش تماس با ما در میان گذارید. شماره های تماس با شرکت پکتوس: 88810291-292
این نوشته در آخرین اخبار نابینایان در رسانه های جهان, اخبار, اخبار فن آوری ویژه ی نابینایان, رصد آن سوی مرز, گزارش ارسال و , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × 1 =

لطفا پاسخ عبارت امنیتی را در کادر بنویسید. *