خودپنداره و عزت نفس در کودکان و نوجوانان آسیب دیده ی بینایی مروری نظام مند

نویسنده: زهرا همت: روان شناس و آموزگار آموزش و پرورش استثنایی شهر تهران

بر اساس مقاله ای از لئو برت اگستاد از دانشگاه علوم و فن آوری نروژ

روان شناسان معتقدند زمانی که فردی در زمینه های فعالیتش، خود را موفق می بیند و به آن چه مورد انتظارش است دست پیدا می کند، احساس مثبتی نسبت به خود می یابد و می توان گفت که عزت نفس او بالا می رود. عزت نفس یا احترام به نفس، باور و اعتقادی است که هر فرد درباره ارزش و اهمیت خودش دارد.

عزت نفس ممکن است نقش بسیار مهمی در تمام جنبه های رشد کودکان داشته باشد. عزت نفس برآورد احساسی هر شخص از خودش و احساس غرور هر فرد از توانایی ها و ویژگی های خودش است و ارتباط نزدیکی با خودآگاهی افراد دارد. در واقع عزت نفس، نوعی قضاوت درمورد خویشتن است. عزت نفس هر فرد به سازگاری روانی، کیفیت زندگی، رفتار انطباقی، ارتباط با دوستان، انگیزش، عملکرد تحصیلی و شغلی و موفقیت در زندگی، وابسته است.

سازگاری با آثار اجتماعی آسیب بینایی، نیازمند این است که فرد آسیب دیده، با ضروریات زندگی به خوبی سازگار شود تا خودپنداره مثبتی در فرد شکل بگیرد. خودپنداره یا خود انگاره، تمام درک و احساسی است که هر فرد از خویش دارد. برای کمک به رشد بهتر کودکان آسیب دیده بینایی و تسهیل جامعه پذیری این کودکان، لازم است چالش هایی که این کودکان، در مسیر رشد با آن ها مواجه می شوند را بهتر بشناسیم. کودکان آسیب دیده بینایی به دلیل مواجهه با همین چالش ها و دشواری سازگاری با شرایط ایجاد شده ناشی از آسیب بینایی، عزت نفس پایین تری در مقایسه با همسالان فاقد آسیب بینایی خود دارند. از طرفی افراد بینا، دشواری بسیاری در شناخت کم بینایی دارند و نابینایی را بسیار بهتر از کم بینایی درک می کنند و این چالشی است که کودکان و نوجوانان کم بینا با آن دست به گریبان اند و در شناساندن خود و توضیح ویژگی هایشان به همسالان و بزرگسالان بینا، دچار مشکلند و این موضوع، مستقیماً بر عزت نفس آنان تأثیر منفی می گذارد.

علاوه بر این، کشورهای گوناگون، نظام های آموزشی، اجتماعی و حمایت مالی متفاوتی برای افراد آسیب دیده بینایی دارند و این تفاوت ها می تواند بر عزت نفس کودکان آسیب دیده بینایی و خودپنداره این افراد از نظر جسمی، اخلاقی و اجتماعی تأثیر بگذارد.

با افزایش سن، کودکان بیشتر تمایل به برقراری ارتباط و وقت گذرانی با همسالان، به جای پدر و مادر و خواهر و برادرها پیدا می کنند و این تمایل به آن ها انگیزه می دهد تا با انجام فعالیت های مختلف و تجربه چیزهای تازه، استقلال را تمرین کنند. به جهت محدودیت های کارکردی به ویژه تحرک و جهت یابی، کودکان آسیب دیده بینایی در مقایسه با همسالانشان با استرس بیشتری در زندگی شخصی و اجتماعی خود مواجه می شوند. همچنین توانایی محدود آن ها در درک زبان بدن، ممکن است واکنش های آنان را در موقعیت های اجتماعی گوناگون تحت تأثیر قرار دهد و ممکن است که آن ها به علت مشکل در یادگیری برخی موارد که بیشتر از طریق مشاهده صورت می گیرد در مقایسه با همسالانشان به بلوغ اجتماعی کافی نرسند.

عزت نفس و بهزیستی روانی و اجتماعی کودکان، حیطه های بسیار مهمی هستند که باید در کودکانی که برای سازگاری با شرایط زندگی با مشکل مواجه هستند به دقت پایش شود. پژوهشگران معتقدند تمامی جنبه های فعالیت های روزمره، انگیزش و رفتار کودکان، تحت تأثیر عزت نفس آنان قرار دارد. علاوه بر این، خودپنداره و بازخورد افراد مهم زندگی هر کودک، شاخص هایی هستند که بالا یا پایین بودن عزت نفس این کودکان را تعیین می کنند.

با توجه به نتایج گوناگون پژوهش های روان شناسان در زمینه خودپنداره و عزت نفس افراد آسیب دیده بینایی، مرور نظام مند مطالعات منتشر شده سودمند به نظر می رسد. نویسنده برای بررسی این موضوع، در میان مقالات منتشر شده در زمینه عزت نفس و خودپنداره در افراد نابینا و کم بینا به جستجو پرداخته و با جدا کردن مطالعاتی که بر روی افراد در سنین مدرسه انجام شده، پایگاه داده جامعی را ایجاد کرده است و به این دلیل که برخی از کودکان آسیب دیده بینایی در مقایسه با همسالان بینا مدرسه را چند سال دیرتر به پایان می رسانند، سن گروه مورد مطالعه ۵ تا ۲۵ سال در نظر گرفته شده است. در ادامه مطالعاتی که به بررسی موضوع در کودکان دارای چند آسیب پرداخته اند و همچنین پژوهش هایی که ارتباط یک متغیر، مثل فعالیت اجتماعی را با آسیب بینایی بررسی کرده اند از پایگاه داده کنار گذاشته شده اند و در نهایت، ۲۶ پژوهش انجام شده در فاصله سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۱۴ بررسی شدند.

پنج مورد از پژوهش های بررسی شده در این مطالعه، نشان دادند که کودکان و جوانان آسیب دیده بینایی در مقایسه با همسالان فاقد آسیب بینایی، نمره خودپنداره و عزت نفس پایین تری کسب کرده اند. از طرف دیگر، هفت پژوهش، چنین تفاوتی را نشان ندادند. یکی از پژوهش ها نیز نشان داد نمره عزت نفس نوجوانان آسیب دیده بینایی، اندکی بالاتر از نوجوانان فاقد آسیب بینایی است. یکی از پژوهش ها نیز نشان داد که کودکان آسیب دیده بینایی در مقایسه با همسالان بینا احساس خود ارزشمندی بالاتری دارند. پژوهش دیگری هم نشان داد که در دانش آموزان دوره متوسطه، بین عزت نفس افراد آسیب دیده بینایی، شنوایی، جسمی و حرکتی با همسالان فاقد آسیب، تفاوتی وجود ندارد.

از مجموع ۲۶ پژوهش بررسی شده، ۲ پژوهش نشان دادند که دختران آسیب دیده بینایی نمره عزت نفس و خودپنداره بالاتری از پسران دارند. یک مطالعه نیز نشان داد که دختران کم بینا در مقایسه با پسران کم بینا، در خرده مقیاس ظاهر جسمانی، نمره بالاتری کسب کردند ولی در خرده مقیاس روابط اجتماعی نمره پایین تری را در خودپنداره داشتند. از سوی دیگر، نتایج یک پژوهش نشان داد که دختران کم بینا در مقیاس احساس کفایت و شایستگی، نمرات کمتری از پسران کم بینا کسب نمودند. پس از یک هفته آموزش، نمرات دختران در این محور، اندکی افزایش یافت ولی باز هم پایین تر از نمرات پسرها بود. این نتایج نشان دهنده سبک های مقابله ای متفاوت دختران و پسران است.

دو مطالعه، نشان داد که شدت آسیب بینایی بر عزت نفس مؤثر نیست. در مقابل، چهار پژوهش نشان دادند که شدت آسیب بینایی بر عزت نفس مؤثر است و آسیب شدیدتر با عزت نفس پایین تر همراه است. در پنج پژوهش، اینطور مشاهده شد که افراد آسیب دیده ژنتیکی در مقایسه با آسیب دیدگان پس از تولد، عزت نفس پایین تری دارند؛ در حالی که یکی از پژوهش ها به نتیجه ای کاملاً متضاد رسیده است. پژوهشی نیز نشان داد که نوجوانان کم بینا در مقایسه با همسالان نابینا، خودپنداره ضعیف تری دارند.

مطالعات نشان دادند که شیوه فرزندپروری و طبقه اجتماعی والدین بر عزت نفس کودکان آسیب دیده بینایی مؤثر است ولی نوع مدرسه از جهت دولتی یا غیردولتی بودن، بر عزت نفس هیچ گونه اثری ندارد.

همچنین پژوهش ها نشان دادند که ارتباط با همسالان و حمایت اجتماعی، بر نمره عزت نفس نوجوانان آسیب دیده بینایی مؤثر است و به ویژه در دختران نوجوان، کلاس های با سبک یادگیری گروهی و مشارکتی، موجب افزایش نمره خودپنداره و عزت نفس می شوند.

با توجه به اهداف و طرح های متفاوت پژوهش ها، گروه های نمونه و فرهنگ های گوناگون، ابزارها و روش های اندازه گیری متفاوت، نتایج حاصل از پژوهش های بررسی شده، متفاوت و گاه ضد و نقیض به نظر می رسند. با وجود این که ارتباط دوستانه، رفت و آمد مستقل، حمایت اجتماعی و سبک فرزندپروری والدین بر ارتقای خودپنداره و عزت نفس افراد آسیب دیده بینایی مؤثر بود ولی دختران در مقایسه با پسران، عزت نفس پایین تری داشتند. کودکان آسیب دیده بینایی نسبت به همسالان فاقد آسیب بینایی، از فرصت دوست یابی کمتری برخوردار بودند و این مورد، گاه موجب انزوای اجتماعی شده بود. حمایت اجتماعی، به ویژه از جانب دوستان و همسالان، ممکن است بر ارتقای عزت نفس و خودپنداره آسیب دیدگان بینایی مؤثر باشد. پژوهشگران معتقدند رشد عزت نفس کودکان آسیب دیده بینایی در محیطی میسر می شود که این افراد بتوانند در آن آزادانه و بدون خطر به کاوش گری بپردازند. اعتماد به نفس و باور به توانایی ها نیز بر عزت نفس افراد مؤثر است و کودکان آسیب دیده بینایی باید اوقات فراغت را بیشتر با همسالانشان بگذرانند و از این طریق مهارت هایشان را تقویت کنند. در بعضی کشورها، کودکان آسیب دیده بینایی می توانند در مدارس ویژه این کودکان تحصیل کنند ولی در برخی کشورها، مدارس خاص افراد آسیب دیده بینایی وجود ندارد و این کودکان، تنها می توانند در مدارس عادی و در کنار کودکان فاقد آسیب درس بخوانند. پیش تر گفتیم نتایج یک پژوهش نشان داد عزت نفس نوجوانان آسیب دیده بینایی، بالاتر از نوجوانان فاقد آسیب است. می توان نتیجه این پژوهش را این گونه توجیه کرد که از ۳۱۶ شرکت کننده در پژوهش، ۱۹۸ نفر آسیب دیده بینایی بودند که در مدارس ویژه مشغول به تحصیل بودند و از آنجا که نوجوانان در این مدارس خاص، امکان دوست یابی بیشتری دارند، در نتیجه عزت نفس آنان نیز بالاتر است. برخی پژوهش ها نشان دادند، والدین و معلمان، نقش مهمی در رشد هویت، قضاوت اخلاقی، روابط اجتماعی و رفتار کودکان دارند که همگی بر عزت نفس مؤثرند. در نتیجه می توان گفت والدین و معلمان کودکان و نوجوانان آسیب دیده بینایی، با مطالعه و رفتار صحیح، نقش بسیار مهمی را در شکل گیری و رشد خودپنداره و عزت نفس این افراد ایفا خواهند کرد.

منبع: ماهنامه ی مانا.

توسط شرکت پکتوس

پکتوس: به صورت اختصاری، مخفف ( پشتیبانی، کیفیت، تحقیقات و ساخت ) است. شركت دانش بنیان پكتوس، اولين توليد كننده تجهيزات کامپیوتری (سخت افزار و نرم افزار) ويژه نابينايان در تاریخ 22 مرداد سال 1370 توسط جمعي از فارغ التحصيلان دانشگاه صنعتي شريف تأسيس شد و از بدو تأسيس تا کنون که در سال جاری وارد بیست و هشتمین سال فعالیت خود شده است، در زمينه توليد تجهيزات كامپيوتري و الكترونيكي ويژه نابينايان و کمبینایان فعال بوده است. در سال های اخیر، این شرکت علاوه بر فعالیت در زمینه تولید تجهیزات توانبخشی ویژه نابینایان، برنامه هایی را نیز در جهت دسترس پذیر کردن خدمات اجتماعی برای این قشر عملیاتی کرده است. از زمان تأسیس شرکت پکتوس سه سال گذشت تا اولین محصول این شرکت برای نابینایان عرضه شد. اولين كامپيوتر براي نابينايان در ايران در سال 1373 به نام كامپيوتر گوياي اميد ساخته شد. اين كامپيوتر با خروجی صوتی تك حرف خوان فارسی، انگليسي و عربي با هدف تسهيل امر خواندن، نوشتن و تصحيح كتب بريل ساخته شد. از آنجایی که تا آن سال هنوز هیچ یک از افراد با آسیب بینایی تجربه کار کردن مستقل با سیستم های رایانه ای را نداشتند، لزوم آموزش کامپیوتر به آنها بسیار ضروری بود. در همین راستا در سال 1374، اولين دوره آموزش كامپيوتر به نابینایان، در مجتمع خدمات بهزيستي نابينايان کشور رودکی و براي كارشناسان بهزیستی سراسر استان های کشور برگزار شد. پس از برگزاری موفقیت آمیز این دوره ها، کلاس های آموزش کامپیوتر به افراد نابینا و کمبینا نیز در مؤسسه رودکی از سال 1374 آغاز شد و این امر برای سال های متمادی ادامه داشت. از سال 1374 به بعد، پکتوس تولیدات سخت افزاری خود را گسترش داد که از جمله آنها می توان به ارائه دستگاه یادداشت الکترونیکی بریل گویا (اسفندیار) و ارائه چاپگر و ماشین تایپ بریل (فرهاد) در سال 1374 اشاره کرد. نیاز های نابینایان و استفاده آنها از فناوری های نوین آموزشی تنها محدود به استفاده از سیستم های تبدیل متن به گفتار نبود. بررسی شرایط نابینایان در سایر کشور ها نیز نشان می داد نابینایان برای دسترسی بهتر و دقیقتر به متون نیازمند دستگاهی هستند تا پوشش خط رسمی آنها یعنی خط بریل را برایشان فراهم کند. به همین جهت مطالعاتی در زمینه تولید مانیتور بریل در شرکت پکتوس آغاز شد. تا اینکه در نهایت در سال 1376 اولين نسل از مانيتور بريل در ايران به نام دستگاه برجسته‌نگار توليد شد. لذا براي اولين بار در جهان، نابينايان قادر به استفاده الكترونيکی از متون فارسي و عربي به خط بريل شدند. دستگاه برجسته نگار یک با کابل پارالل به کامپیوتر وصل میشد و خروجی بریل را برای کاربران نابینا فراهم می کرد. در کنار تولیدات سخت افزاری برای بهبود کیفیت آموزشی و شغلی نابینایان، همچنان توسعه نرم افزار های مرتبط با این قشر نیز مد نظر شرکت پکتوس بود. از این رو، در سال 1378 نرم افزار تبدیل متن به گفتار نوید که تا این سال به صورت تک حرف خوان بود، قادر به خواندن کلمات شد. در نتیجه خروجي صوتي كلمه خوان جايگزين نمونه حرف خوان شد. در سال 1379 مبدل رایانه شخصی نوید عرضه شد. مبدل نوید کیبورد بریلی بود که با اتصال یک کارت صدای اختصاصی به کامپیوتر و نرم افزار های تبدیل متن به گفتار، زمینه استفاده بهتر نابینایان از کامپیوتر را فراهم می کرد. پس از فراهم کردن تجهیزات کمک آموزشی بریل و گویا برای نابینایان، ساخت دستگاهی برای انتقال مفاهیم تصویری به نابینایان نیز در دستور کار مدیران شرکت پکتوس قرار گرفت. در همین راستا، در سال 1379 سيستم كمك آموزشي لمسي و صوتي سروش یک، تولید شد. نابینایان از طریق سیستم سروش، می توانند سوژه مورد نظر خود را که بر روی کاغذ های مخصوص برجسته شده لمس کرده و از طریق نرم افزار های طراحی شده، اطلاعات سوژه مورد نظر را به دست آورند. هم زمان با پروژه های تحقیقاتی شرکت پکتوس برای توسعه تجهیزات توانبخشی برای نابینایان، در سایر کشور های جهان نیز تولید این تجهیزات سیر صعودی یافته بود. تا پیش از سال 1380، نرم افزارهای DSR (DOS SCREEN READER) و WSR (WINDOWS SCREEN READER) نرم افزارهای screen reader تولیدی این شرکت بودند. اما ارائه نرم افزار جاز و توسعه همه جانبه این صفحه خوان، برنامه نویسان شرکت پکتوس را بر آن داشت تا به فکر فراهم کردن پوشش فارسی برای نرم افزار جاز باشند. از این رو، نام نرم افزار پکجاز بعنوان پوشش فارسی صفحه خوان جاز و مجموعه نوید بعنوان یک مجموعه از نرم افزارهای کاربردی بدون نیاز به صفحه خوان جاز، شامل شش نرم افزار قرآن، دیکشنری، کتابخانه الکترونیک، دفترچه یادداشت، شطرنج و ویرایشگر ارائه گردیدند. در سال 1381 و 1382، نرم افزارهای نويد 4 و پکجاز، مجموعه كاملي از ابزار هاي دسترسي نابينايان به كامپيوتر به زبان فارسی را فراهم کرد. با پیشرفت روز به روز سیستم های رایانه ای و تغییر پورت های کامپیوتری از پارالل به یو اس بی، سبب شد تا نسل دوم برجسته نگار (مانیتور و کیبورد بریل) تولید شود. برجسته نگار 2، نمايشگر لمسي بريل با قابليت اتصال به پورت USB و بدون نياز به منبع تغذيه، در سال 1384 عرضه شد. در همین سال نیز سيستم كمك آموزشي لمسي و صوتي سروش 2، با قابليت اتصال به پورت USB و بدون نياز به منبع تغذیه ساخته شد. در اواسط دهه هشتاد، همچنان توسعه نرم افزار تبدیل متن به گفتار پکجاز و مجموعه نرم افزاری نوید، مورد توجه برنامه نویسان شرکت پکتوس بود. از این رو، مجموعه نويد 5 و پکجاز 8 مبتني بر موتور توليد صوت ماشيني در سال 1386 تولید و روانه بازار شد. چهار سال بعد یعنی در سال 1390، نرم افزار تبدیل متن به گفتار پکجاز با صدای انسانی مرد و زن ساخته و در اسفند ماه سال 92 عرضه شد.نسخه قابل تکثیر نرم افزار پکجاز در سال 92 توسط سازمان بهزیستی خریداری شد و به صورت رایگان در اختیار نابینایان و کمبینایان قرار گرفت. تا به حال این برنامه سه بار بروز رسانی شده که آخرین آپدیت آن نیز در اسفند ماه سال 94 عرضه شده است. به مرور زمان با افزایش حضور نابینایان در دانشگاه ها و به منظور دسترسی بهتر به منابع مطالعاتی، بهره گیری از فناوری های نوین آموزشی در دستور کار قرار گرفت. از این رو، در سال 1389 دستگاه برجسته نگار 3 با هدف استفاده انفرادی کاربران تولید شد. این نسل از دستگاه های مانیتور و کیبورد بریل، در ابعادی کوچکتر و با وزنی کمتر عرضه شد و قادر به پشتیبانی از 20 کاراکتر بریل است. همچنین در سال 1390، نرم افزار دکلمه (پخش کننده فایل های صوتی و متنی با فرمت دیزی) ارائه گردید. با عرضه نرم افزار دکلمه، ساخت نرم افزاری برای تولید کتب با فرمت دیزی ضروری به نظر میرسید. در همین راستا در سال 1392، نرم افزار تولید کتاب دیزی با نام تک گو، تولید شد. توسعه دستگاه برجسته نگار همواره جزء اهداف شرکت پکتوس محسوب می شود. در سال 1394، برجسته نگار با فناوری ( HID ) با دو قابلیت جدید نصب خودکار درایور ویندوز و امکان تنظیم سطح نقاط بریل (سفت یا نرم کردن نقاط بریل) تولید شد. یکی از اصلی ترین پروژه های شرکت پکتوس، در سال های اخیر، ارائه آخرین نسل از برجسته نگار های هوشمند موجود در بازار جهانی (BRAILLE NOTETAKER) بود. سر انجام این پروژه تحقیقاتی در اسفندماه سال 1396 تبدیل به یک محصول قابل عرضه در بازار شد و هم اکنون در مرحله نهایی بروز رسانی برنامه های خود قرار دارد. برجسته نگار هوشمند همراه یا همان نوت تیکر، دارای سیستم عامل لینوکس بوده و بدون نیاز به اتصال به کامپیوتر، این امکان را به نابینایان میدهد متون خود را با فرمت های رایج ورد به صورت صوتی و بریل بخوانند، به دو زبان فارسی و انگلیسی تایپ کنند، موسیقی ها و کلیه فایل های صوتی خود را بشنوند، به گوشی اندروید خود متصل شوند و بسیاری امکانات دیگر که در این دستگاه گنجانده شده است. از سال 1392، در کنار تولیدات سخت افزاری و نرم افزاری برای نابینایان، دسترس پذیر کردن خدمات مختلف اجتماعی در دستور کار شرکت پکتوس قرار گرفته است. این برنامه ها عمدتاً با همکاری انجمن نابینایان ایران پیگیری می شود. در همین راستا، دسترس پذیر کردن خدمات شعب بانکی برای نابینایان برای اولین بار در ایران در سال 1394 در پست بانک اجرایی شد. با طراحی یک نرم افزار و با کمک گرفتن از دستگاه برجسته نگار، نابینایان می توانند کلیه خدمات بانکی ارائه شده در شعب بانک ها را خود به صورت مستقل انجام دهند. دسترس پذیری موزه ها که یک مورد از آنها در موزه ایران باستان عملیاتی شده، یکی دیگر از مواردی است که شرکت پکتوس در دستور کار خود قرار داده است. این پروژه نیز در حال توسعه است. سامانه فروشگاهی نابینایان، یکی دیگر از خدمات جذاب شرکت پکتوس در زمینه دسترس پذیری خدمات مختلف اجتماعی برای نابینایان است. سامانه فروشگاهی نابینایان که اسفندماه سال 96 برای اولین بار در شعبه بیهقی فروشگاه شهروند عملیاتی شد، این امکان را به نابینایان می دهد تا خود به صورت مستقل از کلیه اقلام موجود در فروشگاه به همراه قیمت آنها مطلع شده و به واسطه طراحی یک نرم افزار که به بانک اطلاعات فروشگاه متصل است، اقلام خود را خریداری کرده و به وسیله مسئول سامانه فروشگاهی نابینایان، آن را از سطح فروشگاه جمعآوری کند. دسترس پذیر کردن سایت های اینترنتی و اپلیکیشن های پر کاربرد اندرویدی نیز از دیگر کار های جاری شرکت پکتوس است که مهمترین آن، دسترس پذیری کامل سایت درگاه ملی خدمات دولت هوشمند به نشانی www.iran.gov.ir است. شرکت پکتوس، با ایجاد یک سایت پویا در زمینه ی نابینایان و فناوری اطلاعات، تلاش دارد مسئولیت های اجتماعی خود را نیز جامع عمل پوشانده و از طریق این وبسایت نیز خدمات بیشتری به معلولان با آسیب بینایی عرضه کند. وبسایت pactos.net که با مدیریت امیر سرمدی از خبرنگاران و روزنامه نگاران نابینا و تعداد محدودی از نابینایان متخصص در زمینه آیتی اداره می شود، در صدد آن است خلأ اطلاعاتی یک وبسایت تخصصی در زمینه آموزش، فناوری و اخبار مرتبط با نابینایان چه در داخل و چه خارج از کشور را پر کند. پوشش اخبار نابینایان در رسانه های جهان، آشنایی با نابینایان برجسته خارج از کشور، پوشش اهم اخبار مربوط به نابینایان با گرداوری و تنظیم از رسانه های داخلی، مجموعه ثابت ترفند که شامل آموزش اپلیکیشن های پر کاربرد برای نابینایان است، معرفی سایت ها و نرم افزار های دسترس پذیر و دکه خبر دنیای موبایل و کامپیوتر که به بررسی خبر های روز حوزه تکنولوژی و فناوری می پردازد، از جمله مهمترین شرح وظایف وبسایت نابینایان شرکت پکتوس است. از شما کاربر گرامی خواهش مندیم، نظرات، انتقادات و پیشنهادات خود را با ما از طریق بخش تماس با ما در میان گذارید. شماره های تماس با شرکت پکتوس: 88810291-292

دیدگاهی بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

6 + یک =

لطفا پاسخ عبارت امنیتی را در کادر بنویسید. *